NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Kültür

Rönesans ve Reform Döneminde Kitap ve Okuma Kültürü

Rönesans ve Reform döneminde kitapların ve okuma kültürünün değişimini, matbaanın etkisini ve devrin önemli eserlerini tarihî bağlamıyla keşfedin.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 5 dk okuma
5 dktahmini okumaKültürkategori19.11.2026son güncelleme
Rönesans ve Reform Döneminde Kitap ve Okuma Kültürü konulu NovaSofya kapak görseli.

Rönesans ve Reform Devrinde Avrupa’da Kitaplar

XVI. asır Avrupa’sında kitapların rolü ve ehemmiyeti oldukça fazla idi. Söz konusu devirde Almanya yüz bine yakın eser basılmış veya yeni yayımlanmıştı. Elbette bu olay bir talebin sonucu olarak ortaya çıktı. İnsanlar eski devirlere kıyasla daha çok okur olmuş ve yeni kitapların basılmasını içten arzulamışlardır. Eskinin karanlık ve boğucu taraflarının yerine artık yeni ortaya çıkan düşünürlerin, düşündürtenlerin yerini aldığı bir dönem yaşanmıştır. Ancak Avrupa’nın matbaa olmayan memleketlerinde ise bağnazlık devam etmiştir. İtalya’nın Floransa kentinde sanatla uğraşanların olduğu bir dünyada Fransa’nın ve Almanya’nın henüz kitap yüzü görmemiş insanları ve mütedeyyinleri bağnazlık içerisinde yaşamlarını sürdürmeye devam etmişlerdir.

Gutenberg tipi baskı makinesinin müze replikası.
Gutenberg tipi baskı makinesinin müze replikası.[International Printing Museum] · CC BY 2.0

Rönesans ve Reform devrinde insanların bu kadar kitaplara ilgi duymalarının başlıca nedeni ise dinsel çekişmelerin bizzat kendisidir. Preserved Smith’in “Rönesans ve Reform Çağı” kitabında Almanya’da 1518 yılında 150, 1519’da 260, 1520’de 570, 1521’de 620, 1522’de 680, 1523’te 935 ve 1524 yılı içerisinde de 990 adet yayımlanmış kitap olduğu bilgisi verilmektedir1. Bu rakamların yıllar içerisinde artması şüphesiz okumanın arttığının en büyük kanıtıdır. Elbette sadece dini bağlamda değil edebiyat alanında da kitaplar basılıyordu. Bahis konusu dönemde günümüzde olduğu gibi haftalık veya aylık bir yayım mevcut değildir. İnsanların günlük olarak güncel olaylardan haberdar olabileceği bir yayım bulunmamaktaydı.

New York Halk Kütüphanesindeki Gutenberg İncili nüshasından açık sayfalar.
Gutenberg İnciliNYC Wanderer (Kevin Eng) · CC BY-SA 2.0
Luther İncili’nin 1534 baskısı; Reform devrinde dinî yayıncılıktan bir örnek.
Luther İncili’nin 1534 baskısı; Reform devrinde dinî yayıncılıktan bir örnek.

Reform Çağı’nda Orta Çağ edebiyatı ve skolastik düşünürler eleştirilmeye başlandı. Zaman içerisinde bilgiye ulaşması daha da kolay vaziyete gelen halk nazar-ı itibarında eski ve köhnemiş yaşanmışlıklara yer veren, anlaşılması zor ve sadece tek bir perspektiften anlaşılabilen yani yazarın sadece kendi iç dünyasında anlamlandırabildiği duygu ve düşüncelere yer yoktu. Orta Çağ’ın yerel dillerinde yazılmış olan cezbedici nitelikte romanlar bile artık kimsenin ilgisini çekmiyordu. Realizm iddialarını bir yana bırakan şairler etkileyici hikayeler uydurdular. Devlerle, büyücülerle ve zulme uğrayan kadını zalimin elinden kurtaran şövalyelerin bulunduğu fantastik bir dünya yaratmaktan geri durmadılar. Bu dönemde aşk içeren yüzlerce, binlerce masal anlatıldı.

Şarkı yazarları sevgililerine seslendiler. Ancak William Shakespeare’e ortaya çıkana değin insan psikolojisinin derinlerine kadar inen kimse olmamıştı. Shakespeare’de eğlence vardı fakat bir yandan düşünce de hakimdi. Bu devirde kaliteli mizah takdir edilirken taşlamanın da gücü fark edilmişti. Roma başta olmak üzere birçok şehirde insanlar taşlama ve mizah yazılarını kâğıda döküyor ve panolara asıyorlardı. Desiderius Erasmus bu devirde her şeyle dalga geçebiliyordu.

Hans Holbein’in Desiderius Erasmus portresi; yazar, çalışma masası başında.
Hans Holbein’in Desiderius Erasmus portresi; yazar, çalışma masası başında.

Orta Çağ’ın dehşetli ve puslu havası yazın gelmesiyle beraber dağılmıştı. Bu devirde insanlar tıpkı yumurtasından çıkabilmiş bir yavruya benziyordu. Hem eskisinden daha aydınlıktı hem de zihinleri açık bir vaziyette yeni öğrenecekleri bilgileri ve deneyimleri arzulamaktaydılar. Adeta yeniden doğmuşlardı. İnsanlar artık dünyaya ait zevkleri tatmak istiyor, tüm güzelliklerden ve nimetlerden yararlanmak istiyorlardı. Yaşamın cazibesini hiç kimse kaçırmak istemiyordu. Çünkü bu ipin ucu bir kere kaçarsa artık yeniden kavramak mümkün olmayabilirdi. Soyluların güzel olana sahip olması halkta rahatsızlık uyandırıyordu. Anlatılan hikayelerde hile yapan, kumar oynayan, içki içen ve sevişmekten kendini alamayan kahramanlara da yer veriliyordu. Kitap okuyamayan, konsantrasyon problemi çeken kimseler içinse tiyatrolar düzenleniyordu. Yaşamları gitgide seküler çizgiye doğru ilerliyordu. Dramalar, piyesler, komediler, romanlar, karşılıklı hiciv içeren diyaloglar bu dönemde oldukça revaçtaydı. Ancak yine de bazı oynanan oyunlarda Protestanlığın etkileri sürmekteydi. İnananlar için de bir şeyler vardı. Tanrı sevgisi ve bu sevginin semboller yoluyla anlatılması da epey meşhurdu. Mirasyedi oğul da ana temalardan birini teşkil etmektedir.

Shakespeare’in oyunlarını bir araya getiren First Folio’nun başlık sayfası, 1623.
Shakespeare’in oyunlarını bir araya getiren First Folio’nun başlık sayfası, 1623.

Müellif XVI. yüzyıl için şu cümleleri sarf etmektedir: “Bugün pek çok tüccarın geliri Kral VIII. Henry’ninkinden fazladır. Çoğu Üniversite öğrencisinin astronomi bilgisi Johannes Kepler’inkinden üstündür. Ancak bir çağın büyüklüğünü, bize olan uzaklığıyla değil kendi başarılarıyla, şairlerinin ne düşler kurduğu ve güçlü insanlarının neler başardıklarıyla değerlendirirsek XVI. yüzyılın öneminin ancak o zaman gereğince kavrayabiliriz.”

Preserved Smith bu çağı bir “deneyim” çağı bir “cesaret” çağı olarak niteler. İnsanlar bu devirde şairlerle, Doğu’dan gelen baharatlarla ve kumaşlarla mest oldular. Hazzı obur bir çocuk gibi sevdiler. Bu çağda insanlar cesaretleri uğruna, yeni şeyler keşfetmek uğruna canlarını vermekten geri durmadılar. Aynı zamanda bu çağ bir hayaller çağı idi. Erasmus ile, More ile, Michelangelo ile, Montaigne ile bilgeliklerini ve hayal güçlerini genişlettiler. En büyük şair bu devirde dünyaya geldi. Bu çağ ulaştıklarıyla büyük, düşledikleriyle yüceydi; bilgelik ve kahramanlıkla, ışıkla, güzellikle ve hayatla doluydu2.

Devrin Önemli Kitapları

  • ANONİM- TORMESLİ LAZARİLLO
  • CERVANTES- DON KİŞOT
  • CERVANTES- LA GALATEİA
  • DANTE- İLAHİ KOMEDYA
  • ERASMUS- ADAGİO
  • ERASMUS- DELİLİĞE ÖVGÜ
  • LOPE DE VEGA- LA DRAGONTEA
  • LUTHER/CALVİN- SEKÜLER OTORİTE SİVİL YÖNETİM
  • MACHİAVELLİ- ASKERLİK SANATI
  • MACHİAVELLİ- FLORANSA TARİHİ
  • MACHİAVELLİ- FLORANSA’DAKİ KOMPLOLAR VE KARŞI KOMPLOLAR TARİHİ
  • MACHİAVELLİ- HÜKÜMDAR
  • MACHİAVELLİ- PRENS
  • MACHİAVELLİ- TİTUS LİVİUS’UN İLK ON YILI ÜZERİNE SÖYLEV
  • MALORY- ARTHUR’UN ÖLÜMÜ
  • MARLOWE- DOKTOR FAUSTUS
  • MONTAİGNE- DENEMELER
  • PAOLO GİOVİO- FLORANSA TARİHİ
  • RABELAİS- GARGANTUA
  • RABELAİS- PANTAGRUEL
  • ROJAS- LA CELESTİNA
  • SHAKESPEARE- ANTONİUS VE KLEOPATRA
  • SHAKESPEARE- ATİNALI TİMON
  • SHAKESPEARE- HAMLET
  • SHAKESPEARE- OTHELLO
  • SHAKESPEARE- PERİCLES
  • SHAKESPEARE- ROMEO VE JULIET
  • SHAKESPEARE- SONELER
  • SHAKESPEARE- YAZ GECESİ RÜYASI
  • THOMAS MORE- ÜTOPYA
Thomas More’un Ütopya’sını görselleştiren erken dönem ağaç baskı.
Thomas More’un Ütopya’sını görselleştiren erken dönem ağaç baskı.
Don Kişot’un 1605 tarihli ilk baskısının başlık sayfası.
Don Kişot’un 1605 tarihli ilk baskısının başlık sayfası.

Kaynakça

Smith, Preserved. (2021). Rönesans ve Reform Çağı. (Çev. Serpil Çağlayan). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Şenyapılı, Önder. (2004). Rönesans. İstanbul: Boyut Yayınları.

BURCKHARDT, J. “İtalya’da Rönesans Kültürü”, çev. Bekir Sıtkı Baykal, Panama Yayınları, Ankara, 2020

Dipnotlar

  1. Preserved Smith, “Rönesans ve Reform Çağı”, Çev. Serpil Çağlayan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s.221 ↩
  2. A.g.e. s.227 ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.