NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Tarih

Osmanlı Ekonomisinde İaşe Gelenekçilik ve Fiskalizm

Osmanlı ekonomisinde iaşe, gelenekçilik ve fiskalizm ilkelerini; üretim, para ve devlet düzeniyle ilişkileri üzerinden tarihî bağlamında keşfedin.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 12 dk okuma
12 dktahmini okumaTarihkategori19.11.2026son güncelleme
Osmanlı Ekonomisinde İaşe Gelenekçilik ve Fiskalizm konulu NovaSofya kapak görseli.

Giriş (Mukaddime)

Kuruluş yıllarından itibaren Osmanlı Devleti bir ekonomik düzen tahsis etmek ve bu ilkelere bağlı olarak iktisadi ilişkilerini düzenleme gayreti içerisine girmiştir. 1300’lü yıllardan 1500’lü yıllara gelene kadar bu ekonomik düzen altın çağına ulaşmıştır. Ekonomik düzenin bu denli yerinde politikalar ve emin adımlarla desteklenmesi de Osmanlı Devleti’ni dönemin en güçlü imparatorluğu yapmıştır. Akdeniz’e ve Baharat Yolu güzergahına hâkim olan Osmanlı Devleti adeta Coğrafi Keşiflerin başlamasındaki sebep olmuştur. Osmanlı Devleti’ne uğramadan Hindistan’a ulaşma hedefi olan Portekizliler ve İspanyollar Hindistan üzerine yola çıkara bu keşifler çağını başlatmıştır. Keşifleri anlamak o dönemin Osmanlı ekonomisinin ne denli güçlü olduğunu anlamamızda ehemmiyetli bir rol teşkil eder.

Bu gelişmiş sistem 1800’lü yıllara gelene kadar neredeyse hiç değişmeden kendini muhafaza ve müdafaa edebilmiştir. Yıllar süren bu iktisadi geleneklerden Cumhuriyete giden yolda kopuş ise hayli zor gerçekleşmiştir. Klasik dönemin iktisadi politikaları ve işleyişi artık reforme edilmiş halleri ile karşımızda idi. Tüm bunların inkişaf sürecini ve çöküşünü anlatmak ve aktarmak elbette bu kadar basit ve kolay değildir. Bu dönemi tanımlarken zorlanmak ise oldukça normaldir. Çünkü devletin tek bir ekonomik faaliyeti veyahut gelir kaynakları bakımından incelenebilir mikro bir müessesesi yoktu. Çok farklı alanlarda faaliyet gösteren bir devlet mevcut idi. Bu alanların incelenişindeki hususlardan birisi de budur.

Osmanlı Devleti bu iktisadi politikaları geliştirirken sadece ekonomik gayeler gütmemiştir. Bu hususta dini, sosyal, politik, askeri ve idari sebepler ve olaylar da etkili olmuştur. Çeşitli tasniflere sokmak işte bu nedenlerden ötürü zordur çünkü bahsi geçen bu sebepler birbiri ile çok iç içe ve girifttir. Zorluk çıkartan bir diğer sebep ise iktisadi unsurların dağıtımının ve denetlenişinin çeşitli kurumsal kişilere distribüte edilmesidir (dağıtımı). Bu şahısların arasında Kadıasker (kazasker), Gümrük Memuru, Darphane Bakanı, Defterdar ve Kadı gibi kişiler bulunmaktadır. Bu alışverişlerin deftere geçirilmesinde saydığımız kişiler farklı usuller ve metotlar kullanmışlardır. Saydıklarımız bürokrasiyi ilgilendiren kişiler ve kurumlardır.

Süleymaniye Camii avlusu; Osmanlı şehir dokusundaki külliye yapılarından bir örnek.
Süleymaniye Camii avlusu; Osmanlı şehir dokusundaki külliye yapılarından bir örnek.Moonik · CC BY-SA 3.0

Bunun yanı sıra halkın da nabzını tutmamız gerekir. Şüphesiz ekonomiyi anlamada halkın içerisinde bulunduğu refah ve alım gücü meselesi oldukça önemlidir fakat bunlar da incelenirken diğerlerinde olduğu gibi ayrıştırmak ve tasnif etmekte oldukça zorlanılır. Halkın (reaya)bizzat içerisinde bulunduğu kurumlar; cemaatler, aile, tarikatlar iktisadi anlamda ehemmiyetlidir. Ancak bu tüm olaylar ve olgular aslında günümüz modern tarihçiliğinin ve ekonomistliğinin araştırmaları nazarında ortaya çıkmıştır. O zamanlarda halkın ve toplumun bu tarz bir iktisadi meseleleri öğrenme kaygısı taşıyıp taşımadığını bilmemekteyiz. Burada öğrenme kaygısından kastımız ise bir bilim teşkil etme durumudur. Şüphesiz o zamanlarda bilim her şeyi sınıflarına ayırmıyordu.

Belki de bilime dair hiçbir emare yoktu. Günümüzde araştırmacılık oldukça ilerlemiş ve en ufak meseleler dahi kendi arasında sınıflandırmaya tâbi tutulmuştur. Bu iktisadi unsurların günümüzde bu kadar ilerlemesi ve bunun bir bilim içerisinde incelenmesinin sebebi ise içerisinde bulunduğumuz dünyanın küresel oluşu ve ticaretin artık uçaklarla, gemilerle birkaç gün içerisinde gerçekleşebilmesidir. Eskiden Uluslararası Para Fonu (International Monetary Fund) gibi birtakım kuruluşlar olmadığı için de dünyadaki finansal düzeni takip etmek devletler açısından oldukça zor bir durum olmuştur. Bu tür fonların günümüzdeki en büyük getirisi herhangi bir insanın bile dünyadaki para akışını takip edebilmesi, döviz kurlarından haberdar olmasıdır.

Unutulmamalıdır ki dil gibi para da uluslararası bir mevzudur. Dünya üzerinde nereye giderseniz gidin karşılığını karşılamak koşulu ile paranız ile ticaret yapabilirsiniz. Günümüzde elektronik cihazlardan da bir tık ile Çin’deki bir cihazı haftalar içinde evinizde bulabilirsiniz. Dünya tarihinin hiçbir döneminde küresel ticaret ve ticaret dili olan İngilizce1 bu kadar yaygın olmamıştır. İçerisinde bulunduğumuz yılları iktisadi ve politik açıdan iyi anlamak ilerleyen yıllarda tarih incelenirken bugün yaşadığımız günün tarih olacak olması açısından önemlidir. İnanıyorum ki ilerleyen yıllarda tarih ve dünya ilişkileri incelenirken en ufak bir internet adresi veya bir politikacının kendi sosyal medya hesabında paylaştığı bir mention dahi incelenecektir.

Matrakçı Nasuh’un 16. yüzyıl İstanbul tasviri; şehrin limanlarını ve yerleşimini gösterir.
Matrakçı Nasuh’un 16. yüzyıl İstanbul tasviri; şehrin limanlarını ve yerleşimini gösterir.

Provizyon Düzeni

Dönemin ticaretini ele alırken her dönemde olduğu gibi üretici ve tüketici ilişkilerini inceleriz. Bir üretici doğal olarak ürettiği ürünün maliyetini en aza indirirken aynı zamanda bu ürünün satışında yüksek kâr elde etmek isteyecektir. Yine aynı şekilde tüketici de bir ürünü alırken alabileceği en ucuz fiyata almak isteyecektir. Ancak tüketici en ucuza alabildiği ürünün kalite açısından da görece iyi olmasını ister. Diğer bir önemli husus ise para ile çok benzer bir konu olan piyasadaki miktarın belirleyici olması durumudur. Bir ülkenin parası ne kadar çok basılıyor ise o paranın değeri o kadar azalmaktadır.

Aynı şekilde bir üretici de malını ne kadar çok sayıda satarsa ürünü o miktarda piyasada bollaşır ve sattığı ürünün değeri azalır. Bu ürün değerinin ve fiyatının azalması her zaman tüketicinin arzu edeceği bir durumdur. Çünkü tüketen kişi alacağı ürünü ucuz aldığı zaman evine dönerken başka bir ürün daha alarak dönebilir. Provizyon Düzeni adı verilen sistem ise Osmanlı Devleti’nde İaşe usulü olarak adlandırılmaktadır. Provizyon İlkesi, herhangi bir ticari ilişkide müşteriden yani tüketiciden yana olan ilkedir. Bu ilkedeki temel gaye tüketicinin yani müşterinin ihtiyaçlarını karşılamaktır. Üreticini bu ürünleri piyasaya bol miktarda yayması, ucuz olması ve nitelik açısından alınabilir olması bu ilkenin esaslarından birisidir.

Mehmet Genç hocaya göre Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik tarihi incelenirken, devrin en önemli düzenleyicisi bu söz konusu ilkedir. Şüphe yok ki Osmanlı Devleti’nde malın bolluğu, satılan malın kaliteli olması ve fiyatının düşük oluşu toplumu memnun etmede oldukça önemli olmuştur. İnsanlar ne kadar ucuz fiyata alışveriş yaparsa o denli ölçüde mutlu ve refah içerisinde hissederler. Bunların olmadığı yerlerde isyanlar ve kavgalar patlak verir. Alım gücü düşüklüğü ve saraydakiler ile reayanın sosyal yaşam standartları arasındaki farkın artışı ülkeyi iç isyana dahi sürükler. Bunun en büyük örneği ise Fransız İhtilali olmuştur. Hatta saray ailesinin “ekmek yoksa eğer pasta yiyin2” sözü ile pişkinliklerini dışarı vurduklarını görüyoruz.

Konumuza dönecek olur isek dönemin Osmanlısında üretim faaliyetleri devlet tarafından denetleniyordu. Bu müdahaleciliği çeşitli üretim faaliyetlerinde görmekteyiz. Devlet çeşitli ailelere toprak verirdi. Bu toprağın sahibi devlet olurken üretilen üründen kâr eden aile olurdu. Verilen bu toprak 60.000 m2 ile 150.000 m2 arasında olurdu. Devletin bu toprağı tahsis etmeyip kendi elinde tutmasındaki amaç ise sosyal statü farklarını engellemek, toprağı işletenin aşırı zenginleşmesine mâni olmaktır. Buna Mirî sistem denir. Bu araziler babadan oğula kiralama usulünce aktarılır. Miri arazinin kiralayıcısı buraları bağış vasıtasıyla veremez idi. Toprağın kiralayıcısı başka bir şehre yerleşemez ve verilen bu toprağı ekip biçmekten kaçamazdı.

Diğer önemli bir mesele de ihtiyacın karşılanması durumudur. İlçelerdeki ihtiyaç eğer üretimle karşılanmıyor ise üretilen ürün başka şehirlere ve ilçelere gönderilmezdi. Öncelik üretildiği yerdeki insanların karnının doyması idi. Bu ürünleri satma hakkı ise kasabanın veya kazanın esnafına aitti. Çeşitli Loncalar kurulmuş ve bu satım işleri denetlenmişti. Yani bu kurumun oluşturulmasındaki temel esas dayanışma ve daha nitelikli aynı zamanda daha nicelikli üretimin desteklenmesidir. Kazanın ihtiyaçları karşılandıktan sonra bu ürünler tüccarlar vasıtasıyla başkent İstanbul’a getiriliyordu. Bu dönemde uygulanan bir diğer uygulama ise gümrük vergisidir. Çeşitli mallar sınıflarına ayrılı ve hepsine özel bir vergi miktarı belirlenirdi.

Kapalıçarşı’nın günümüzdeki görünümü; Osmanlı ticaret mekânlarından biri.
Kapalıçarşı’nın günümüzdeki görünümü; Osmanlı ticaret mekânlarından biri.

İhracat için vergi uygulanırken ithalat için böyle bir durum söz konusu değildi. Bunun sebebi ülkede olmayan malların ülkeye getirilmesinin kolaylığıdır. Tabii ki bir de ilerleyen zamanlarda Osmanlı Devleti’nin boynunu bükecek olan kapitülasyonlar meselesi bu ithalatın gerçekleşmesinde önemli bir rol oynar.

Gelenekçi Sistem (Tradisyonalizm)

İsminden de anlaşılacağı üzere ekonomideki bazı yeniliklere eski metotlar üretme veyahut yenilerine karşı çıkmaktır. Eski ilkelerin doğruluğuna ve güvenilirliğine oldukça fazla inanılır. Geçmişten beri süregelen iktisadi gayeleri ve ilkeleri muhafaza etmek temel esaslardan birisidir. Bu ilkenin ortaya çıkması korku kaynaklıdır. Korkunun sebebi ise üretimin az tüketimin fazla olabilmesi ihtimalidir. Bu konuda dünyada yapılan çalışmalar mevcuttur. Malthus Teorisinde3 dünyada üretimin yüzyıl içerisinde beş kat artacağı buna karşılık dünya nüfusunun da yüzyıl sonunda on altı kat artacağı iddia edilir. İşte Malthus’a göre4 bunun sonucunda üretim ürünlerinde yetersizlik meydana gelecek ve artık üretin büyük kitleleri doyuramaz hale gelecektir.

Bu doğrultuda Osmanlı Devlet’i tüketicilerin fazla lüks ve mutantan bir hayat sürmelerini istememiştir. Kısacası Osmanlı Devleti üretilen ürünlerin her zaman çok olmasını istemiş ve koyulan bu ilkelerin değiştirilmemesini talep etmiştir. İktisadi ilkeler belirlenirken hiç şüphesiz şeriat kuralları ve kanunları da etkili olmuştur. Büyük bir İslam devleti elbette ticaret yaparken bu kurallara uygun olarak yaşamaya ve uygulamaya özen gösterecektir. Ancak bazı konularda şeriat kuralları çözüm getirmiyordu. Böylesi durumlarda ise padişahın buyrukları, fermanları ve kanunnameleri olayı çözmek için kullanılıyordu. Herkes bu kurallara uymak zorundadır çünkü emir hem halifenin hem de padişahın emridir.

Bu değiştirilmez sistem Osmanlı ekonomisindeki gelenekçi sistemi oluşturmuştur. Ancak bütün bunlara rağmen Osmanlı Devleti’nin değişime ve gelişime tamamen karşı olduğunu söylemek bizleri olayları yanlış yorumlamaya sürükleyebilir. O yüzden bu devir iktisadi yapısının tenkit edilmesinde her çeşitten unsuru göz önünde bulundurmak gereklidir.

Tablo 1. Kapalı Çarşı Esnafı, Osmanlı Klasik Dönemi.

FİSKALİZM

Fiskalizm

Söz konusu bu ilke doğrudan hazineyi ilgilendirir. Bu ilkenin temel gayesi hazine gelirlerini en yüksek seviyede tutmaktır. En yüksek seviyede tutmanın yanı sıra aslında azalmasını engellemek oldukça önemlidir. Fiskalizm, aşılması zor görünen bu sınırlar içinde sıkışıp kaldığı için gelirleri arttırmaktan ziyade azaltmamaya ve harcamaları kısmaya yönelik iki yönlü bir seri tedbiri uygulama alanına sokmaya çalışmıştır. Bu da Osmanlı'nın iktisadi dünya görüşünün, giderek her türlü iktisadi faaliyete, sadece getireceği vergi geliri açısından bakma eğilimine girmesine neden olmuştur. Tarihçiler özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde bu ilkenin en iyi uygulandığı dönem olduğunda hemfikirdir.

Fiskalizm bölümünde adı geçen Yavuz Sultan Selim’in tarihî portresi.
Fiskalizm bölümünde adı geçen Yavuz Sultan Selim’in tarihî portresi.
1455 tarihli bir Osmanlı defterinden sayfa; kayıt ve vergi düzeninin yazılı izi.
1455 tarihli bir Osmanlı defterinden sayfa; kayıt ve vergi düzeninin yazılı izi.

Bu ilkede harcamaları kısmak esastır. Devlet ne kadar az harcayıp ne kadar fazla hazinesine değer katarsa o derece kârlıdır. İbn-i Haldun devletleri insanlar gibi doğar, büyür, gelişir ve ölür bir şekilde tanımlamıştır5. Biz de devlet ekonomisini insanın kendi cebi gibi düşünebiliriz. Bu insanın cebine çok paranın girmesi ve az paranın çıkması onu maddi açıdan yükseltecek olan faaliyettir. Şimdiye kadar saymış olduğumuz bu üç ilke aslında her şeyi özetlemektedir. Bu üç ilke doğrudan veyahut dolaylı olarak birbirleri ile ilgilidir.

Osmanlı Devleti’nde Para Mefhumu

Osmanlı Klasik Dönemi’nde para ilişkileri oldukça yoğundu. Bunun sebebi ise devletin bir güç istenci6 içerisinde olmasıdır. Çünkü para hem bir güç hem de rakiplere verilecek bir gözdağıdır. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu madeni para kullanıyordu. Bu kullanımın sebeplerinden birisi de İslamiyet’in ilk yıllarında madeni para kullanılmasıdır. Saray ahalisinin değerli hazineleri ve malları sikke olarak değiştirilmek üzere darphanelere gönderilmiştir. Bu uygulamanın yapılmasındaki gaye ise ülke içerisindeki para hacmini genişletmektir. Dönemin sikkelerinde şer’i ve örfi düzenlemeler yapılmış olsa da şer’i hukuk bu parayı alakadar eden düzenlemelerde ikincisi kadar önemli bir yer teşkil etmemiştir. Sikke ayarının korunması şer’i hukuka göre iyi bir şeydir. Ancak altın ve gümüş kullanımı ise İslam geleneğince ve kanunlarınca “iyi” olarak yorumlanmamaktadır. Bu örfi hukukun parasal anlamda daha etkili olmasındaki sebeptir. Örfi hukuk uygulanmıştır çünkü Osmanlı İmparatorluğu o dönemde dışardan altın ve gümüş getirilmesini teşvik etmiştir. Hatta bu tür madenlerin de ülke dışına çıkarılması kısıtlanmış ve yasaklanmıştır.

Kanuni Sultan Süleyman’ın adını taşıyan altın sikkenin iki yüzü.
Kanuni Sultan Süleyman döneminden altın sikke

Tablo 2. Fatih Sultan Mehmet Dönemi, Altın ve Gümüş Sikkeler

SONUÇ VE ÇIKARIMLAR

Sonuç ve Çıkarımlar

Geleneksel iktisadi anlayışını Türk-İslam geleneklerinden ve mirasından alan Osmanlı İmparatorluğu bu hususta İslam hukukunu da esas almış ve politik, askeri, idari ve ekonomik alanlarda ikisinin bir harmanını meydana getirmiş, çeşitli ekonomik problemlere yaklaşımda bu yollardan çözümler uygulamayı seçmiştir. Toprak, Para, Narh7 ve vergi gibi siyasetlerini bu usullere göre düzenlemiştir. Ekonomik anlayışı, Osmanlı’nın çağdaşı olan birçok milletten farklıdır. Kendi gelenek ve göreneklerince aynı zamanda dinlerince inşa ettikleri bu sistem devletin uzun ömürlü olması hususunda oldukça önem teşkil etmiştir. Dış politikada çoğu zaman hazinesinin güçlü olmasından dolayı kolaylıkla dost bulabilmiştir. Ancak hazineyi genişletmek amaçlı yapılan savaşlar ve zaferler de çok sayıda düşman kazanmasının da sebebi olmuştur.

Yükselen ve gelişen Osmanlı İmparatorluğu, askeri ve siyasi alanda genişlerken fethettiği bu toprakları iktisadi güncellemeler yapmadan elinde tutamayacağının elbette farkında idi. İşte tüm bu tedbirler ve düzenlemeler öncelikli olarak elinde bulundurduğu halkın refahını ardından da devletin bekasını muhafaza etmek ve korumak amaçlıdır. Uygulamaya koyulan “iaşe” yani provizyon sistemi ile adalet gözetilmiş ve bu adaletli olma durumu her zaman devlete bir huzur ortamı getirmiştir. Gelirler korunmaya çalışılmış, yeni gelir kaynakları aranmış ve toprak dağıtımı denetlenmiştir. Toprağın adaletli dağıtımı, halkın içerisinde bir ayrılık olmasına yani herhangi bir kast sisteminin doğmamasına vesile olmuştur.

Kültür ve gelenekleri gereği çiftçiliğe yatkın ve hayvancılıkla uğraşan Türk toplumu bu toprak dağıtımı sayesinde üretebilmiş ve devlete faydalı bireyler olabilmişlerdir. Devlet de halkın bu devletçi gayelerle kendisine yaklaşan reayasına oldukça halkçı yaklaşmıştır. Osmanlı İmparatorluğu çöküş devrindeyken bu kurumlar ve kuruluşlar, sosyal değerler değişmeye başlamış, usulsüzlükler baş göstermiştir. Adalet sistemi zarar görünce ülke içi isyanlar da patlak vermeye başlamıştır. Sınıfsal farklar ortaya çıkmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitimde, hukukta ve reformlardaki eşitlik tüm bunların yarattığı tahribatı engelleme çabasıdır. Velhasıl kelam Osmanlı Devleti ile günümüz iktisadi anlayış oldukça farklıdır. Hazine boşalana kadar refah seviyesini yüksek olması ve hazine boşaldıktan sonraki huzursuzluk bir devlet için ekonominin en temel yapıtaşlarından birisi olduğuna hiç şüphesiz bizlere kanıtlamaktadır.

Levnî’nin 1720 şenliklerini anlatan Surnâme-i Vehbî’sinde çiftçi, değirmenci ve ekmekçilerin geçidi.
Levnî’nin 1720 şenliklerini anlatan Surnâme-i Vehbî’sinde çiftçi, değirmenci ve ekmekçilerin geçidi.

Kaynakça

GENÇ, M. (1989). “Osmanlı İktisadî Dünya Görüşünün İlkeleri”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Dergisi, 3, (1), 175-185.

SAYAR, A. Güner (2000). “Dünden Bugüne Osmanlı İktisat Düşüncesinin Temel Unsurlarına Bir Bakış”. Türk Yurdu. 148-149, 17-19.

İNALCIK, Halil, "Yükseliş Devrinde Osmanlı Ekonomisine Umumi Bakış", Türk Kültürü, VI/68, Haziran 1968, s. 539.

PAMUK, Şevket (2004). “A Monetary History Of the Ottoman Empire”, Cambridge Yay, s.235.

ELDEM, Vedat (1994). “Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik”, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Dipnotlar

  1. Lingua Franca adı verilen ortak bir dili veya lehçeyi paylaşmayan insanların birbiriyle iletişim kurmak için kullandığı ortak dildir. Latince ve Fransızca bir dönem Lingua Franca olmuşsa da günümüz İngilizcesinin etkili olduğu kadar küresel bir boyuta ulaşamamıştır. ↩
  2. Buradaki pasta makarnadır. ↩
  3. Teoriye göre insan nüfusu, var olan gıda kaynaklarına göre çok daha hızlı artıyor. Malthus'a göre gıda kaynakları aritmetik olarak artarken, nüfus ise geometrik olarak çoğalacak. ↩
  4. İngiliz nüfus bilimci ve politik iktisat teorisyeni. Karamsar kuramlarıyla ünlenmiştir. ↩
  5. İbn-i Haldun'a göre, devletle toplum arasında, madde ve form arasında var olan ilişki gibi bir bağ vardır. Devlet toplumun sureti, toplum ise devletin maddesi gibidir. ↩
  6. Güç istenci, Friedrich Nietzsche tarafından evrenin her türlü devinimindeki en temel istenç olarak tanımlanan kavram. ↩
  7. Osmanlı Devleti’nde narh sistemi 16. yüzyıldan itibaren uygulanmaya başlamıştır. Buna göre çarşı ve pazarlardaki mallar, ancak devletin belirlediği fiyat aralığında satılabilir. ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.