Celalî İsyanlarının Nedenleri ve Sonuçları
Celalî isyanlarının ekonomik ve toplumsal nedenlerini, tımar düzenindeki dönüşümü ve Anadolu’daki etkilerini Osmanlı tarihinin bağlamı içinde inceleyin.

Mukaddime
Osmanlı İmparatorluğu bildiğimiz üzere sadece dış siyasette ilerlemesi ile değil aynı zamanda kendi bünyesinde bulunan Türkmenleri ve diğere halkları kontrol altına alarak, iç siyasette önemli atılımlar yapmıştır. Ancak Osmanlı İmparatorluğu iç siyaset arenasında ara ara çok zorlu dönemler ve badireler atlatmıştır. Her ne kadar söz konusu badireler atlatılmış olsa da devirden devire aktarılmış ve tarih sahnesinde bu vakalar yerlerini almıştır. Dahilde gelişen bu olumsuz durumlardan en büyüklerinden birisi Celalî Ayaklanmalarıdır. Bu ayaklanmalar birkaç sene içerisinde oluşmuş ve etkisi hemen kaybolmuş ayaklanmalar değildir. Olaylar en azından bir asır gündemde olmuş ve ara ara tekrardan patlak vermiştir.
Bu ayaklanmalar ve isyanlarla ilk tanışma faslı Yavuz Sultan Selim dönemine rast gelmektedir. Sultan Selim’in saltanatının son yıllarında ortaya çıkan bu hareketin baş müsebbibi Tokat ve çevresinden gelme bir zat olan Bozoklu Celal’dir. Kendisi Kızılbaş- Alevi tarikatına mensuptur. Söz konusu şahsiyet mezhep bakımından Anadolu’daki Türkmenlerden farklıdır. Fakat vergiler ve İmparatorluğa karşı yapılan bazı karşı hareketleri Sünni Türkmenler ile benzerlik göstermektedir. İşte Celaliler topluluğu adını verdiğimiz bu grup Bozoklu Celal’den yüzyıl sonralarında ortaya çıkmıştır. Tarihçiler nazarında bu isyancı kişiliklerin neyin davasını güttükleri ve besledikleri kesin olarak bilinememektedir. Mezhepsel bir mücadelenin yanı sıra daha çok iktisadi hayatın getirdiği bir sonuç olarak Celali İsyanlarına bakılmış ve bu konuda birçok eser yazılmıştır.

İdeolojik bağlamda değerlendiren tarihçiler olduğu gibi dini konulardan dolayı isyan ettikleri ve bereketsizlik yüzünden aç kalıp bundan dolayı devlete kızdıkları gibi yine pek çok farklı görüş vardır. Bu konuyu ele almadan önce hangi alt başlıkları ele aldığımızı şöyle yazalım:
İktisadî Amiller
Coğrafyaya ve Nüfus Artışına Bağlı Gelişmeler
Tımar Sistemindeki Yozlaşma ve İltizama Dönüşmesi
Savaşların Getirdikleri
Celalîler ve Faaliyetleri
İsyanlardan Geriye Kalanlar (Sonuç Kısmı)
İKTİSADİ AMİLLER: Osmanlı İmparatorluğu bilindiği üzere en geniş ekonomik özgürlüğe ve refaha XVI. Yüzyılda ulaşmıştır. Bu bolluk ve bereketin en büyük kaynağı ise önemli ticaret yollarının Osmanlı İmparatorluğu kontrolü altında olmasıdır. Dönemin Avrupalı devletleri işte bu ticaret yollarının Osmanlı’yı kalkındırdığını fark etmiştir. Buna alternatif yollar aramaya başlamıştır. Aslına Coğrafi Keşifler Türklerin Akdeniz’i kendi tekeline alması sonucu gerçekleşmiştir demek hiç de yanlış bir ifade olmaz. Bu dönemde Hindistan’a, Ümit Burnu’na ve Amerika’ya gidilmiştir. Ulaşılan yerlerdeki değerli kaynaklar sömürülmüş, yerel hayatı paylaşan insanlar ise köleleştirilmiştir. İşgücü ve insan kaynağı bakımından sıkıntı çekmeyen Avrupalı devletler gideri en aza indirerek maksimum alınabilecek verimi almaya çalışmışlardır.
Bu zenginlikler arasında ise en çok göze çarpan materyal ise Altın ve gümüş rezervlerinin bulunması olmuştur. Bulunan bolca rezerv Avrupa’nın kalkınmasında ve birkaç asır sonra başlayacak olan Sanayileşme hareketinin en temel adımlarını teşkil etmiş ve bunlara gelir kaynağı olmuştur. Söz konusu devirde yüzlerce ton altın ve gümüş İspanya, Fransa ve Portekiz topraklarına ulaşmıştır. Diğerlerine göre biraz daha geç sömürmeye başlayan İngiltere ise en sağlam darbeyi vurarak yeni kurulacak olan Kıta Avrupası devletinin dilini ve yönetim sistemini tayin etmiştir. Coğrafi keşifler sayesinde Bankerlik adı verilen kurum oluşmuştur. Günümüz Banka ismi de buradan gelmektedir.

Artan paralarını koyacak yer bulamayan halk belirli kişilere tüm parasını emanet ederdi. Bankanın temeli işte bu olayla atılmıştır. Artan zenginlik diğer bir yandan ekonominin gelişmesinde ve paranın dünyaya yayılmasında etkili olmuştur. Bu süreçte ise en büyük pay ticaretle uğraşan insanlara yani tüccarlara düşmüştür. Bu zenginleşen insanlar Burjuvazi sınıfını oluşturmuştur. Böylece gücü elinde bulunduran kişiler sadece toprağı ekip biçip işleten ve geçimini bundan sağlayan feodal beylerin zaman geçtikçe önemleri azalmıştır. İşte Avrupa’nın içinde bulunduğu iyiye giden durumu böyle bir özetledikten sonra şunu daha iyi anlıyoruz ki; Avrupa ilerledikçe Osmanlı sabit kaldığı için gerilemiştir.
Tabii ki burada bahsettiğimiz bilim ve sanattan ziyade ekonomik ölçütler referans alındığındaki durumdur. Osmanlı İmparatorluğu’nun akçesi II. Bayezid devrinden itibaren artık değer kaybetmeye ve önemini yitirmeye başlamıştır. Çünkü bu dönemde diğer Avrupalı devletler ithalatlarını giderek düşürmüş ihracatlarını ise maksimum seviyeye çıkarmışlardır. Bu devire Batı terminolojisinde “Merkantilizm1” denmektedir. Bu dönemde ihracat faaliyetleri genellikle Hollandalı ve Portekizli tacirler tarafından yürütülmektedir. Portekizliler bu devirde Hindistan toprakları ile birebir temas kurmuştur ve Osmanlı İmparatorluğu üzerinden geçmekte olan Baharat Yolu’nun önemini azaltmak için Avrupa’ya yeni oluşturduğu rotadan bu baharatları sokmaya başlamışlardır. Hatta bu devirde Yavuz Sultan Selim’in Kızıldeniz politikasını Portekizlilerin bölgedeki hareketlerini ve faaliyetlerini durdurmak amacı ile yaptığı iddia edilmektedir.

Bu giderek artan ticaret yollarının işlevsizliği durumu Osmanlı ekonomisini uzun vadede derinden sarsacaktır. Ekonomisi gittikçe bozulan Osmanlı çareyi vergileri arttırmakta ve satılan yiyecek içecek gibi malzemelerin fiyatını arttırmada bulmuştur. Söz konusu devirlerde Akçenin değer kaybetmemesi için İstanbul dışına taşınmasının yasaklandığı da bilinmektedir. Devletin bu yozlaşmaya bu uygulama ile birlikte aslında çok da kayıtsız kalmış olmadığını görmekteyiz fakat bu durum devleti etkilerken öte yandan topraklar içerisinde yaşamakta olan halkı da etkiliyordu. İşte bu makrodan mikroya doğru anlattığımız süreç aslında iç isyanların çıkmasında iktisadi etkenleri bilmenin önemini vurgulamaktadır. Burada tümdengelim vasıtasıyla Celali İsyanlarını anlamada ekonomik etkenlerin az çok bahsettiğimiz ölçülerde şekillendiğini söyleyebilmekteyiz.

COĞRAFYAYA VE NÜFUS ARTIŞINA BAĞLI GELİŞMELER: Celali İsyanları zuhur ettiği zamanlar genellikle Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisindeki bölgelerin kuraklıkla mücadele ettiği zamanlar olarak belirtilmektedir. Bu isyanların Anadolu’nun ortalarından çıkmasının temel sebebi buralardaki kuraklık olabilir. Bu kuvvetli bir ihtimaldir. Sert geçen kış ve kurak geçen yazlar herhangi bir bitki yetişmesine müsaade etmiyor idi. Gıda üretiminin ve tedarikinin yapılamıyor oluşuyla birlikte halk başka yerlere doğru gitmek için yol alıyordu. Fakat bu sırada çeşitli geçitlerde ve yollarda gaspa uğruyorlar ve ellerindeki mallar çalınıyordu. Soygunculuk ve haydutluk bölgede hakimdi. Çalınan koyunları ve keçileri yüzünden açlık çekiyorlar ve bu hayvanları bir ticaret malzemesi olarak kullanamıyorlardı.
Bu dönemde Anadolu’nun belirli bölgelerindeki nüfuslar eskisine nazaran iki katına çıkmıştı. Tüm bu Celali kaosları yaşanmadan önce işte böyle bir durum ortada hâkim idi. Geçim sıkıntısı çeken ve şehirli insanlara kıyasla şehir hayatını bilmeyen köylüler şehirlere göç etmeye başlıyorlardı. O dönemde şehirden kastettiğimiz ise verimlilik bakımından iyi olan bölgelerdir. Çünkü bu bölgelerde yerleşim çok daha uzun süreler öncesinden itibaren tahsis edilmiş ve şehir hayatı oluşmuştur. Dikkat edilirse isyanın en çok baş gösterdiği yerler olan Kayseri ve Karaman Eyaleti gibi bölgeler nüfusun da eskiye nazaran çok daha fazla artış gösterdiği yerler olmuştur.
Yani kültürel ve sosyal yaşam bağlamındaki farklılık yerliler ile göçebeler arasında da bazı zamanlar huzursuzluğa neden olmuştur. İşte bu olaylar silsilesi neticesinde insanlar aç kaldıkları ve dışlandıkları için belki de isyanlara baş vurmuşlardır. Unutulmamalıdır ki aç kalan bir halk zaman içerisinde barbarlaşır ve yağma yapmaya müsait hale gelebilir.
3.TIMAR SİSTEMİNDEKİ YOZLAŞMA VE İLTİZAMA DÖNÜŞMESİ: Bu başlığı ele almamızın ana sebeplerinden birisi ise dönemin en önemli konularından birisi olan Tımar Sistemidir. Tımarlı Sipahiler sorumlusu olduğu bölgeleri işletirler, düzenlerler ve çevresinde yaşamakta olan insanları da denetlerlerdi. Toplumsal düzeni tesis etmek ve iktisadi faaliyetleri denetlemek de bu kişilerin altında gerçekleşiyordu. Yukarda bahsettiğimiz üzere mahsul vermeye topraklar yüzünden bu sistem gitgide bozulmaya başladı. Toprağından gücünü ve özgürlüğünü elde edemeyen tımar sahipleri bunlar cezalarını ödemek koşulu ile ellerinden bırakmıştı. Bu da Sipahilerin ellerinden çıkmış olan bu toprakların tekrar devlet kontrolüne girmesi demekti. Kanuni Sultan Süleyman zamanında gerçekleşen Kalender Çelebi Ayaklanması2 da bu meseleler sonucunda doğmuş olan bir ayaklanmadır. Yine bu devrin en önemli sorunlarından birisi de Tımar sahiplerinin işletmediği ve daha sonraları kayyum atanmaya benzeteceğimiz durumdur. Bahis konusu olan topraklar Padişah ve erkanına yakın kişilere tahsis edilmeye başlanmıştır. Bu gelenek giderek arttığı zamanlarda artık isim değişmiştir. Yeni adı “iltizam sistemi” olmuştur ve bu iltizam sahibi kişilere de “mültezim” adı verilmiştir.

4.SAVAŞLARIN GETİRDİKLERİ: Bahsedilen dönemin en önemli iç karışıklığa sürükleyen etkilerinden birisi de dışarıdaki savaşların ülkeye getirdiği maddi sıkıntılar olmuştur. Bu dönemde Avusturya Seferi’nin ve İran ile olan savaşların, mücadelelerin halk üzerindeki baskısı oldukça açık görülmektedir. Bu mücadelelerden sonra Zitvatorok3 (11 Kasım1606) ve Kasr-ı Şirin4 (17 Mayıs 1639) Antlaşmaları imzalanmıştır. Söz konusu Zitvatorok antlaşmasına göre eskiden beri Osmanlı sadrazamına denk olan kralları, Osmanlı Padişahı ile aynı statüye getirilmiştir.

5.CELALÎLER VE FAALİYETLERİ: İlk bilgileri aldığımız Naima “Suhte” ismi verilen bir grup öğrencinin taşkınlıklarından bahseder. Elbette bu öğrenciler günümüz modern üniversiteleri cinsinden değil dönemin ileri gelen medreselerinin öğrencileridir. Bu öğrenciler olayın çok başındadır ve aslında asıl Celalî ayaklanmasına sebep olan takım değildir. Asıl isyan Celal adı verilen isyancının faaliyetlere başlaması ile ortaya çıkmıştır. Giderek güç kazanan bu ayaklanmaların fitilini III. Mehmed’in çıkardığı, köylülerin kendisine bir lider5 belirleyip bunlarla mücadele etmesi için buyrulan fermanı ateşlemiştir. Ancak biliyoruz ki karşıt bir kuvvet her zaman karşısında bulunduğu kuvveti güçlü veya güçsüz yapmakta etkili olmuştur.

Bu olayla birlikte mücadeleler artmaya başlamış ve söz konusu coğrafyalar birer kargaşa ve kaos merkezi haline gelmiştir. Bu dönemde diğer kişiliklerden birisi de “Karayazıcı6” mahlaslı Abdülhalim’dir. Kendisi Güneydoğu Anadolu’da oldukça etkili olmuştur. Bu kişi ve düzenlediği örgütü ile bizzat mücadele eden Osmanlı İmparatorluğu muvaffak olamamıştır. Yani isyanları bastıramamıştır. Güçlenen Abdülhalim’e Sancak Beyliği dahi verilmiştir. Fakat bundan kısa bir süre sonra ordular üzerine gönderilerek ortadan kaldırılmıştır. Kardeşi Deli Hasan mirasına sahip çıkmaya çalışıp Anadolu’nun batısında faaliyetlerde bulundu ise de kısa süre sonra inandığı uğurdan vazgeçmiştir. Bu dönemde Anadolu toprakları haricinde Suriye topraklarında da belli başlı isyanlar zuhur etmiştir.
Bunlardan en büyüğü ise Canbolatoğlu7 ayaklanmasıdır. Suriye’de etkili olan bu isyanlar birkaç sene sonra bastırılmıştır. En sonunda Kalenderoğlu Ayaklanması da 1610 yılında bastırıldı ve böylece Celalî İsyanları da tarihe karışmış oldu. Devrin sadrazamı Kuyucu Murat Paşa bu temizlik hareketinin en büyük öncülerinden birisidir. Bizzat çabaları ile bu temizliği yapmıştır.

6.İSYANLARDAN GERİYE KALANLAR (SONUÇ VE ÇIKARIMLAR): Celali ayaklanmalarının en önemli özelliklerinden birisi de devletin istikbalini etkileyecek olan gelecek yüzyıllardaki ayaklanmalara öncülük etmiş olmasıdır. Celaliler yüzünden Anadolu topraklarında kitlesel hareketlilik yaşanmış ve insanlar göç etmek zorunda kalmıştır. Yine bu dönemde zuhur eden karışıklıklar yüzünden tarımsal ve ekonomik faaliyetler durma noktasına gelmiş uzun vadede her zaman olumsuz sonuçlar doğurmuştur. Devlet alabileceği birçok vergiyi alamadı ve bu hazinenin durumuna da yansıdı. İsyanlar öncesi artmakta olan belirli bölgelerin nüfusu bu isyanlar sonucu azalmaya başlamıştır. Nüfus azalan bölgelerde az bir miktarda olan gıda üretimi de durma noktasına gelmiştir.
Fakirleşme durumu yaygın olarak görülmüştür. Dönemin Osmanlı İmparatorluğu’nca kötü olan isyanların biz tarihçiler açısından ise söz konusu dönemi inceleme konusunda yardımcı olduğunu görmekteyiz. Eğer bu durum bu kadar bariz bir şekilde ortaya çıkmasaydı bizler o dönemi toz pembe anlayıp kavramak zorunda kalabilirdik. Ancak bir yerde bir isyan ve ayaklanma varsa büyük ihtimalle orada belirli konulardan memnun olmayan insanlar görmekteyiz. Bu memnuniyetsizlik durumu da bizlere hangi sistemlerin kötüye gittiği, hangi sistemlerin bozulmaya ve yozlaşmaya başladığı hakkında fikir vermeye ve döneme yorum kazandırma yeteneğimizin gelişmesinde etkili olduğu görülür.
Kaynakça
WHİTE, Sam, “Osmanlı’da İsyan İklimi”, Alfa Yayınevi, İstanbul, 2020.
TURAN, Osman, “Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi”, İstanbul Matbaası, İstanbul, 1969.
MANTRAN, Robert, “16-18. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu”, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, 1995.
AGOSTON, Gabor, “Osmanlı’da Strateji ve Askeri Güç”, Timaş Yayınları, İstanbul, 2012.
SÜMER, Faruk, “Celali İsyanlarının Sebepleri ve Neticeleri”, Resimli Tarih Mecmuası.
Dipnotlar
- Merkantilizm, Türkçeye “ticaretçilik” olarak çevrilmiştir. ↩
- Kalender Çelebi İsyanı, 1527’de Kalender Çelebi liderliğinde başlatılan isyandır. Dini içeriklidir. Söz konusu liderleri Bektaşî tarikâtına mensup tekke şeyhliği yapan bir zattır. ↩
- 1593 yılından beri süregelen savaşı 1606 tarihinde bitiren antlaşmadır. İki taraf da savaş sonucunda bitkin düşmüş ve artık bir uzlaşı yapma gereği hissetmişlerdir. ↩
- 1623-1639 Osmanlı ve Safevi Devleti arasında geçen savaşı sonra erdiren antlaşmadır. Bu antlaşma günümüz İran sınırını belirleyen antlaşmadır, bu antlaşmadan sonra sınırlar hiç değişmemiştir. ↩
- Bu kişilere “yiğitbaşı” denmektedir. ↩
- 1602 senesinde vefat ettiği bilinmektedir. Sekban sınıfında yazıcılık yapmış, isyanlarını Kalenderoğlu Mehmed ile birlikte yönetmiştir. Sokulluzade Hasan Paşa’ya mağlup olmuştur ve Çorum Sancak Beyliği yapmıştır. ↩
- Canbolatoğlu Ali Paşa, Celali İsyanları’nda önderlik yapan kişilerden birisidir. Yavuz Sultan Selim zamanında Kilis’e yerleştirilerek burası kendisine yurtluk olarak tahsis edilmiştir. ↩

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.
Görüşler
0 yorumGörüşler yükleniyor…