NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Tarih

Köprülüler Devri ve Osmanlı Yönetimindeki Etkileri

Köprülüler Devri’nin Osmanlı yönetimindeki yerini, Köprülü ailesinin siyasi faaliyetlerini ve dönemin gelişmelerini kaynaklara dayanan bu yazıyla keşfedin.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 9 dk okuma
9 dktahmini okumaTarihkategori19.11.2026son güncelleme
Köprülüler Devri ve Osmanlı Yönetimindeki Etkileri konulu NovaSofya kapak görseli.

Osmanlı Devleti’nde Köprülü Vezir Ailesinin Yeri ve Ehemmiyeti

XVII. yüzyılda yönetimde söz sahibi olan bu söz konusu Köprülüler Ailesi, Köprülü Mehmet Paşa ile ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti’nin zor zamanlarında yönetim kademesinde yer alan aile, ilerlemekten ve gelişmekten daha ziyade belli bir istikrar yakalamaya ve devleti ayakta tutmaya çalışacak hamleler yapılmasını istemiştir. Bu dönemde bazı yeni fetihlerde başarılı sonuçlar alınmıştır.

XVII. Yüzyılın son anlarına kadar birçok devlet kademesindeki insan bu aileden çıkmıştır. Bu makamların başında, sadrazamlık, kaptan-ı derya ve sadaret kaymakamlığı1 gibi müesseseler gelmektedir. Osmanlı Devleti’nde Köprülülerin devri bilindiği üzere Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazamlık mevkiine gelmesi ile başlamıştır. Köprülü Mehmed Paşa’yı akıllarda tutan yegâne sebep ise padişahtan çeşitli hak ve özgürlükler istemesidir. Kendisinden üstün bir otoriteden daha çok yönetimde söz sahibi olabilme hakkını istemiştir. Bunu Osmanlı Devleti tarihinde hiçbir zaman görmemiştik ta ki Köprülü Mehmed Paşa sadrazamlık makamına gelene kadar. Öncelikle atacağı adımlarda padişahın sürekli kendisini tenkit etmemesini, çeşitli dedikodular olursa bunlara kulak asmasını ve önemsememesini, önemli mevkilere getireceği adamlara hem görev sürelerinde karışılmaması hem de tayinlerini de kendini belirlemesine karışılmamasını istemiştir.

Köprülü Külliyesi’ne bağlı Vezir Han’ın 2004’teki görünümü.
Köprülü Külliyesi’ne bağlı Vezir Han’ın 2004’teki görünümü.Dosseman · CC BY-SA 4.0

Söz konusu dönemde Saltanat naibesi olan Turhan Valide Sultan2 dönemin koşulları içerisinde bu talepleri kabul etmek zorunda kaldı. 15 Eylül 1656 yılına gelindiğinde ise yaşça oldukça ilerlemiş olan Mehmed Paşa’ya mühr-i hümayun3 takdim edildi. Bu Köprülüler Devrinin ömrü ise II. Viyana Kuşatması (1683) ile sınırlı kalmıştı. Bu 27 yıllık sürede Köprülüler Devri başlamış oluyordu. 31 Ekim 1661 tarihine gelindiğinde Köprülü Mehmed Paşa vefat etmişti. Hayatı boyunca kazandığı başarılar arasında Venediklilere karşı bir zafer de bulunmakta idi. İlginçtir ki birinci vezirlere “sadr-ı a’zam”4 denmesi de onun döneminde gerçekleşen bir hadisedir.

Turhan Sultan’ı betimleyen bir Avrupa tasviri.
Turhan Sultan’ı betimleyen bir Avrupa tasviri.

Sultanlık makamında olduğu gibi sadrazamlık makamının da babadan oğula geçmesini isteyen Mehmed Paşa bu isteğinde muvaffak olmuş ve yerine oğlu Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa getirilmiştir. Fazıl Ahmed Paşa devrinde Almanya’ya savaş ilan edilmiştir. Yine bu dönemde Uyvar Kalesi5 fethedilmiş, Vaşvar Muahedesi6 imzalanmış, Kandiye Kalesi fethedilmiştir. Köprülü'nün oğlu Fazıl Ahmed Paşa ise Avusturya cephesindeki zaferden sonra Girit meselesiyle ilgilenme fırsatı bulabildi. 1666 yılı Kasım ayı başında Hanya'ya ayak bastı ve ertesi yılın 21 Mayıs günü de Kandiye kuşatmasına başladı. Kandiye kalesi 1667 ve 1668 yıllarında şiddetli kuşatmalara dayandı. Fakat, 1669 yılı ağustos ayı sonlarında Venediklilerin tahammül güçleri iyice tükendi.

Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa’nın tarihî tasviri.
Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa’nın tarihî tasviri.

27 Eylül 1669 günü 24 yıldan fazla zamandır süren Osmanlı-Venedik Savaşı'nı bitiren antlaşma imzalandı. Kandiye kalesi Türklere teslim ediliyordu. Osmanlı İmparatorluğu'na Girit Adası kadar pahalıya mal olan başka bir fetih hareketi yoktur. Ancak, Fazıl Ahmed Paşa'nın iki buçuk yıl devam eden Kandiye kuşatmasında Türklerin Şehit miktarı çeşitli kaynaklara göre 180 bin ile 245 bin arasındadır. 1672 yılında Kamaniçe Kalesi’ni7 fethettikten 4 sene sonra 1676’da hayata gözlerini yummuştur.

Kandiye’nin surlarını ve limanını gösteren 17. yüzyıl gravürü.
Kandiye’nin surlarını ve limanını gösteren 17. yüzyıl gravürü.

Osmanlı Sadaretindeki III. Köprülü, Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa’nın kardeşi Fazıl Mustafa Paşa’dır. 1689 yılında sadaret mevkiine getirilen Mustafa Paşa dönemi içerisinde önemli işlere imza atmıştır. Dönemin padişahı tarafından geniş yetkilerle donatılmıştır. Ekonomik alanda düzenlemeler yapılmış ve 1690 yılında Belgrad yeniden fethedilmiştir8. 1691 yılındaki Salankamen Meydan Muharebesi’nde9 şehit olan Mustafa Paşa’nın ardından makamına Damad Numan Paşa getirilmiştir. Bu paşanın görev süresi oldukça az sürmüş ve 1719 yılında vefat etmiştir.

1691 Salankamen Muharebesi’ni betimleyen tarihî tasvir.
1691 Salankamen Muharebesi’ni betimleyen tarihî tasvir.

Ardından sırayla: Abdullah Paşa (1703), Köprülüzade Esad Paşa (1717) sadrazamlık mevkiinde görev almıştır. Köprülü ailesine mensup bu yöneticiler Osmanlı Devleti’ne genel anlamda çok büyük faydalar sağlamış ve iktisadi, idari ve siyasi konularda birçok ıslahat yapmışlardır. Ancak bu ıslahatlar sadrazamların kendi görev süreleri ile sınırlı kalmış ve bir devamlılık sağlanamamıştır. Aynı olayları ve gelişmeleri padişahların görev sürelerinde de görmekteyiz.

Umumi Değerlendirme

XVI. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Devleti gücünün zirvesinde idi. Bu yüzyıla Türk Asrı denilmekteydi. Tabii ki bu o zamanlarda söylenmiş bir söz değil modern tarihçiliğin ürettiği bir dönem ismidir. Bu mutantan dönemin ardından artık duraklama devri Osmanlı Devleti’ni bekliyordu. Gerekli ehil insanların artık görev bölgesinde olmayışı, diğer yandan isyanlar ve ayaklanmalar ve düşman devletlerin yavaş yavaş güçlerini toplamaya başlaması XVII. yüzyılın Osmanlı Devleti açısından zor geçmiş olduğunu anlamamız açısından yeterli sebeplerdir. İşte bu vaziyet içerisinde Osmanlı padişahı artık vezirine geniş haklar tanımasının doğru olacağını düşünmüş ve sadrazam ciddi manada geniş yetkilerle donatılmıştır. Köprülü ailesini sadrazamlık görevinde bulunduğu bu uzun sürede devlet kademesi açısından zorlu görülen birçok mesele çözüme kavuşturulmuş, dönemin şartlarına göre yeni ıslahatlar üretilmeye çalışılmıştır. İçerisinde bulunulan idari zorlukların üstesinden çoğunlukla gelinebilen bu dönem açıkçası başarılı geçmiş diyebiliriz.

Söz konusu dönemde Osmanlı Devleti içerisinde zuhur eden yeni isyanlar ve ayaklanmalar bastırılmış, Avusturya ve Venedik gibi devletlere karşı önemli zaferler elde edilmiştir. Köprülü Mehmed Paşa’nın akrabaları (oğulları ve torunları) söz konusu devirde yönetimde pay sahibi olmuştur. Hiç azımsanmayacak bir dönem olan Köprülüler Devri Osmanlı tarihini ve devletini anlamak için de oldukça ehemmiyetlidir. Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazamlığa gelmesi (15 Eylül 1656) ile birlikte Osmanlı Devleti bir toparlanma ve gelişme yaşamıştır. Bu devrin en önemli incelenmesi gereken olayı idari yapının düzene kavuşturulmasıdır. Devletin otoritesi ve gücü bu dönemde tekrar yerini bulmuştur. Merkezi otorite yeniden sağlam hale gelmiştir. Dönemin en güçlü hanedanından olan Habsburg’lar10 ile çetin mücadeleler yapılmıştır. Venedik ile mücadelelerde önemli başarılar elde edilmiştir. Her dönemde olduğu gibi bu dönemde de olumsuz gelişmeler yaşanmış, birçok idamlar, ölümler ve muvaffak olunamayan savaşlar yapılmıştır.

Köprülü Mehmed Paşa’nın uyguladığı politikalarında başarılı olmasının en büyük sebebinin mizacının sert ve kararlı olmasından dolayı olduğu söylenir. Yine bir diğer sebebin de kurulan casusluk ağı olduğu bilinir. Bu casusluk ağı sayesinde istihbarat ağlarında önemli gelişmeler yaşanmış ve atılacak adımlar daha planlı bir şekilde kararlaştırılmıştır. Özellikle isyancıları ve isyanları önceden haber alarak çeşitli çözümler getirmiştir. Köprülü Mehmed Paşa’dan sonra gelen Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ise daha çok dışa dönük yani dış politika ile ilgilenen bir siyaset izlemiştir. Çoğu başarılı sefer onun sadrazamlık döneminde gerçekleşmiştir. Hem fetihler yapmış hem de babasının yapmakta ömrünün yetersiz geldiği projeleri üstlenerek devam ettirmiştir.

İlerleyen süreçte bu yetkili makamları tehlikeli gören IV. Mehmed11 damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’yı12 sadrazamlık makamına getirmiştir. II. Viyana Kuşatmasındaki başarısızlığından dolayı görevine son verilmiş ve yerine yeniden Köprülü ailesinin bir üyesi olan Köprülü Fazıl Mustafa Paşa geçmiştir. Bu şahıs da Köprülü Mehmed Paşa’nın oğludur. Ancak kendisi şehitlik makamına ulaştığından dolayı yerine Amcazade Hüseyin Paşa geçmiştir. Köprülüler ailesinden sadaret görevinde bulunan bir diğer isim ise şehit olan Fazıl Mustafa Paşa’nın büyük oğlu Numan Paşa olmuş ancak sadece iki ay kadar bu görevde kalmıştır. Eyalet işlerinden iyi anlıyor olmasına karşın merkezi yönetim anlamında bir tecrübesi olmamıştır.

1683 Viyana Kuşatması’nın sonunu betimleyen tarihî resim.
1683 Viyana Kuşatması’nın sonunu betimleyen tarihî resim.

Sadaret makamında olmasa da kardeşleri Abdullah Paşa, Esad Paşa ve Numan Paşa’nın kendi çocukları Hafız Ahmed Paşa ile Abdurrahman Paşa devlet içerisinde önemli görevlerde bulunmuşlardır. Söz konusu kişiler devlet adamlığının yanı sıra birçok şair ve önemli insanlarla yakın ilişkiler kurmuş hatta kendileri de bu tarz güzel işlerle uğraşmışlardır. Söz konusu devirde birçok han, hamam, kütüphane, aşevi, külliye, çeşme, hayrat ve sağlık kurumları inşa edilmiştir. Bu devirde gerçek manada felaket olan tek şey ise II. Viyana başarısızlığı olmuştur. Bu başarısızlık haricinde genel manasıyla devleti zordan kurtaran, yeni çözümler üreten bir yapıdır.

Köprülü ailesinin vakıf mirasından Köprülü Kütüphanesi’nin günümüzdeki görünümü.
Köprülü KütüphanesiYair Haklai · CC BY-SA 4.0

Kaynakça

ALTINAY, Ahmet Refik, ‘’Köprülüler’’, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, Eylül 2001.

JORGA, Nicolae, ‘’Osmanlı İmparatorluğu Tarihi-4’’, Çev. EPÇELİ Nilüfer, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2005.

ŞAHİN, Muhammed, ‘’Osmanlı Tarihi ve Uygarlığı’’, Son Çağ Yayınları, Ankara, 2016.

Dipnotlar

  1. Arapça “vekil” demektir. Sadaret Kaymakamı sadrazamın İstanbul dışında olduğu zaman, yerine bakan kimse, sadrazam vekili. Eğer sadrazamla birlikte padişah da İstanbul dışında ise, bu zat, Asitane Kaymakamı veya İstanbul Kaymakamı adıyla anılırdı. ↩
  2. Osmanlı padişahı Sultan İbrahim'in eşi ve IV. Mehmet'in annesidir. 5 yıl kadar bir süre saltanat naibesi sıfatıyla Osmanlı Devleti'ni yönetmiş ikinci valide sultandır. Osmanlı Tarihinin en uzun valide sultanlık yapan ve kadınlar saltanatının sonunu getiren sultandır. ↩
  3. Mühr-i Hümayun ilk önceleri yüzük şeklindeydi. Daha sonraları sadrazamların zincire bağlı bir kese içinde boyunda taşımaları adet haline geldi. Mühr-i Hümayun vazifeden alınan sadrazamdan alınır, saraya çağırılan yeni sadrazama verilirdi. ↩
  4. XVI. yüzyıl sonlarına kadar daha çok vezîr-i a‘zam tabiri kullanılırken sadr (en yukarı, üst) kelimesinin makam ifade eden şekli sadâretten hareketle sadr-ı âlî, sadr-ı a‘zam unvanları da kaynaklarda geçmeye başlamıştır. II. Murad dönemine ait bir gazavatnâmede hem veziriazam hem sadrazam ibarelerine rastlanır (Gazavât-ı Sultan Murad, s. 12, 31). Ancak daha sonraki kaynaklarda genellikle veziriazam tabirinin kullanıldığı görülür. ↩
  5. 24 Eylül 1663 Uyvar Kalesi'nin Fethi Köprülü Fazıl Ahmed Paşa Avusturya'nın en önemli ve kuvvetli kalelerinden biri olan Uyvar'ı sulh ile fethetti. "Uyvar önünde Türk gibi güçlü" darb- meseli buradan gelir. ↩
  6. 10 Ağustos 1664 yılında imzalanan Vasvar Antlaşması ile var olan savaş durumuna son verildi. Barış antlaşması ile Osmanlı elde etmiş olduğu kazanımları Avusturya tarafına kabul ettirmiş oldu. ↩
  7. 1672 yılında Osmanlı padişahı IV. Mehmet'in komutasındaki 300.000 kişilik bir ordu kaleyi kuşattı. Osmanlı kuvvetlerine 40 bin askerlik Kırım ve Kazak kuvvetleri de yardım etti. Kale, 18 Ağustos 1672 günü Osmanlı ordusuna teslim oldu. Bu tarihten sonra Osmanlılar kaleyi yeni kurdukları Kamaniçe Eyaleti'nin başkenti yaptılar. Ancak 27 yıl sonra Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları'nı kaybeden Osmanlılar 1699 yılında imzaladıkları Karlofça Antlaşması'yla kaleyi Lehistan'a geri verdiler. ↩
  8. Belgrad Kuşatması, Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları sırasında 8-14 Ekim 1690 tarihleri arasında Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu tarafından işgal edilen Belgrad'ın Osmanlı ordusu tarafından kuşatılmasıdır. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa'nın orduyu kurup şehri yeniden ele geçirdi. 1690'da Osmanlı ordusu Niş'ı geri aldı ve 6 Ekim'e kadar Belgrad'a ulaştı. Kuşatma, ana cephaneliklerinin bir Türk topu ile imha edilmesi sonucunda Avusturyalılar kuşatmadan altı gün sonra teslim olmasıyla sona erdi. ↩
  9. Pusuya düşürülen Köprülü Fazıl Mustafa Paşa Salakamen'de bozguna uğradı ve kendisi de alnından vurularak şehit oldu. Avusturya cephesindeki ilerleyiş ve mücadele böylece sona erdi. Avusturya ile yapılmakta olan savaş neticelenemedi ve Osmanlı akınları durdu. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa'nın yapmaya çalıştığı ıslahat hareketlerinden de o öldükten sonra vazgeçildi. ↩
  10. Burada bahsettiğimiz Avusturya Hanedanıdır. Bu hanedanlık Habsburg Hanedanlığı’nın kollarından birisidir XII. yüzyılda kurulmuştur. Habsburg Hanedanlığının 15. İmparatoru olan VI. Karl’ın tek kızı olan Theresa’yı hükümdar yapmak için çok savaş vermiştir. Hanedanlığın ismi, Theresa’yı hükümdar yaptıktan sonra 1780 tarihinden sonra Habsburg-Lotringen olarak değişmiştir. ↩
  11. IV. Mehmed veya Avcı Mehmed adıyla da anılır, 19. Osmanlı padişahı ve 98. İslam halifesidir. Padişah İbrahim'in Turhan Sultan'dan olan oğludur. Babasının tahttan indirilmesinin ardından 1648'de 6 yaşında tahta çıkan en genç padişah oldu. Ava düşkünlüğünden dolayı avcı lakabıyla anılmıştır. ↩
  12. Avcı Mehmet saltanatı sırasında 3 Kasım 1676 - 15 Aralık 1683 tarihleri arasında yedi yıl bir ay on iki gün sadrazamlık yapmıştır. ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.