NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Tarih

16. Yüzyılda Türk Dünyası ve Kırım Hanlığı

16. yüzyılda Türk dünyasını, Kırım Hanlığı’nın Osmanlı ile ilişkilerini ve Don–Volga projesini inceleyin; dönemin siyasi coğrafyasını kaynaklarıyla keşfedin.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 10 dk okuma
10 dktahmini okumaTarihkategori19.11.2026son güncelleme
16. Yüzyılda Türk Dünyası ve Kırım Hanlığı konulu NovaSofya kapak görseli.

Mukaddime

Bilindiği üzere XVI. Yüzyıl, Tarihçiler tarafından “Türk Asrı” olarak nitelendirilmiştir. Bu kavramın kullanılmasının en büyük müsebbibi şüphesiz Osmanlı Devleti’dir. Ancak söz konusu dönem incelenirken Osmanlı Devleti’ni diğer Türk toplulukları ve devletlerinden ayırt etmek dönemin dünyasını yanlış anlamamıza veyahut eksik bilgi sahibi olmamıza neden olabilir. Bu yüzyılda Türk toplulukları çok geniş coğrafyalarda hüküm sürmüşlerdir. Bu dönemde Anadolu (Asia Minor), Balkan toprakları, günümüzde Ahıska Türklerinin, Balkarların, Karaçayların Kumukların, Nogayların, Gürcistan Kıpçaklarının, Azerbaycan Türklerinin, Terekemelerin yaşamakta olduğu Kafkasya ve Yavuz Sultan Selim’le birlikte elde edilen Kuzey Afrika topraklarında Osmanlı Devleti’nin nüfuzu bulunmakta idi. (1516 ve 1517 yıllarında Osmanlı sınırlarına duhul ettirilmiştir) Yine Doğu’dan Batı’ya doğru sıralayacak olursak Hindistan topraklarında Emir Timur soyundan gelen Babür Devleti(1526-1566), Türkistan coğrafyasında Özbeklerin milli kültür ve geleneklerinin temelini oluşturan Şibanîler, yüzyıllar boyu Şark ile Garp arasında adeta bir perde görevi görmüş ve kültürler arası geçiş yollarından en çok etkilenmesine rağmen, kendinden başka devletlerin kültürel çeşitliliğine olumsuz yönde katkıda bulunan Pers coğrafyasında ise Safeviler(1501-1736) bulunmakta idi.

Muhammed Şeybânî Han’ın Behzâd’a atfedilen portresi.
Muhammed Şeybânî Han’ın Behzâd’a atfedilen portresi.
Babür’ün Sultan Ali Mirza ile buluşmasını konu alan 16. yüzyıl sonlarına ait minyatür.
Babür ve Sultan Ali MirzaTim Evanson from Cleveland Heights, Ohio, USA · CC BY-SA 2.0

Kuzey Karadeniz’de ise Moğol İmparatorluğu’ndan kalma bir bakiye olan ve kuruculuğunu Batu Han’ın yaptığı Altın Orda Devleti-Altın Ordu da denilmektedir-(1242-1502) Timur’un ağır tahribatları ve kendi iç siyasetindeki mücadelelerden dolayı çöküşe sürüklenmiş ve kendinden sonra Türk tarihi açısından büyük öneme sahip ardıllar bırakmıştır. Bunlar; Kırım Hanlığı (1441-1783) ki günümüzde Kırım toprakları Ukrayna ve Rusya arasındaki anlaşmazlığın ana nedenlerinden birisidir. Kazan Hanlığı (1438-1552) Günümüzde Tataristan, Başkurdistan ve Çuvaş halkları Kazan Hanlığından tevarüs ettikleri topraklarda yaşamaktadırlar. Astrahan Hanlığı (1446-1556), Bu Hanlık da Kırım Hanlığı gibi zaman zaman Osmanlı idaresine girmiştir. Astrahan Hanlığı meşhur Rus Çarı Korkunç İvan tarafından yıkılmıştır.

Kazan Kremlini’ndeki Süyümbike Kulesi’nin günümüzdeki görünümü.
Kazan Kremlini’ndeki Süyümbike Kulesi’nin günümüzdeki görünümü.

Günümüzde ise söz konusu coğrafyada Rus baskısı altında hayatına devam eden Türk toplulukları mevcuttur. Sibir Hanlığı (1464-1598), bu hanlık kendi ismini daha önceki Sibirler (Sabarlar)’den almıştır ve daha sonra yine bu hanlık sayesinde yaşadıkları coğrafyaya Sibirya denecektir. Yine Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan İskitlerin bu coğrafyada yaşadığı ve onların yaşadığı dönemin hemen ardından İskitya (Scyhtia) denildiği bilinmektedir. Sibir Hanlığı Kuzey Moğolistan’dan Sibirya’ya kadar uzanmıştır1. Nogay Ordası (1398-1642)’nın ise ismini Cengiz Han’ın torunu Nogay Han’dan geldiği iddia edilmektedir. Bu konfederasyon 1642 senesinde Rusya’ya itaat edince ortadan kalkmıştır. Günümüzde Dağıstan taraflarında Nogay ismini kullanan aileler bilinmektedir.

Ortelius’un Tartarya haritası; erken modern Avrupa’da Orta Asya’nın kartografik tasviri.
Ortelius’un Tartarya haritası; erken modern Avrupa’da Orta Asya’nın kartografik tasviri.

Türkiye Cumhuriyeti’nde Nogay Ordası’ndan kalma bakiyelerin çoğu Çerkes ismi ile nitelendirilmiştir. Son olarak bir diğer Hanlık ise ismini kurucusu Kasım Han’dan almış olan Kasım Hanlığıdır (1452-1681). Daha sonraki süreçte gittikçe zayıflamaya başlayan Kasım Hanlığı 1681’de dağıldı ve içerisinde yaşayan Müslümanlar İslam topraklarına göç etmeye başladılar. Göçten sonra ise Ruslar çeşitli kültürel eserleri yakıp yıkmış ve büyük bir tahribata yol açmıştır.

Don-Volga Projesinin Ehemmiyeti

15. ve 16. Asır sadece Türk Dünyası bakımından değil Dünya’da da önemli gelişmelerin yaşandığı bir yüzyıl olmuştur. Bu devirde Avrupa devletleri Okyanusun ötesine geçmeye başlamış ve kendi kültürel, ekonomik hayatında ilerlemeler kaydetmiştir. Bu devletlerin başında da bildiğiniz üzere Portekiz ve İspanya gelmektedir. Bu devletlerin ön plana çıkmış olmasının sebebi ise diğer Batı devletlerine nazaran denizlerde daha başarılı olmalarıdır. Söz konusu dönemde Balkanlarda etkinliğini arttırmış ve hakimiyeti tamamen tahsis etmiş bir Osmanlı Devleti görmekteyiz ve yine bu dönemde Avrasya’da Rusya ile münasebetlerin arttığını gözlemlemekteyiz. Rusya Devleti’nin yanı sıra çeşitli Slav (İslav) halklarıyla da hararetli münasebetler yaşanmıştır.

Osmanlı ve Saray hayatı olarak bu mutantan döneme baktığımız zaman diğer devletlerin gelişme kaydettiğini ve Osmanlı’nın henüz olan bitenin farkında olmadığını görüyoruz. Dış siyasette ilgi odağı savaşlar ve antlaşmalar olurken, sanatsal ve fikirsel faaliyetlerde geri planda kalmıştır. Osmanlı İmparatorluğu gücünü tahsis etmişti fakat bu gücü elinde uzun süreler de tutmak istiyordu. Bunun için hem karasal hem okyanusal ticaret yollarını denetimi altında tutması farzdı. Ancak Osmanlı’nın bu dönemde ilgilendiği Okyanus ise gayet tabi Hint Okyanusu olmuştur. 16. Asrın Osmanlı’sına iki hükümdar damga vurmuştur. Bunlar Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman’dır.

Yavuz Sultan Selim (Hadım’ul Haremeyn) döneminde stratejik önem taşıyan birçok Arap toprağı fethedilmiştir. Fethedilen coğrafyalar uzun süredir İslamiyet’le yoğrulmuştur. Bu toprakların fethi ile birlikte Osmanlı İmparatoru Halifelik kurumunu devralmıştır. Türkiye’de de bilindiğinin aksine halife unvanını Yavuz Sultan Selim’den önce kullanan padişahlar olmuştur fakat Halifelik kurumu henüz gelmediği için çok ön planda tutulmamış ve sultandan öncekiler onun kadar etkili kullanamamışlardır. Bu devirde Afrika’ya yapılan seferler sayesinde Türklük ve İslamiyet üç farklı kıtada yayılma imkânı bulmuş ve bu vesileyle birlikte Göktürk Devleti’nden itibaren bir devlet mottosu(şiar) olarak karşımıza çıkan “Türk Cihan Hakimiyeti Mefkûresi” tahsis edilmiştir.

Rus mevzubahsine gelecek olursak Kanuni Sultan Süleyman devrinde Osmanlı donanmasının Kaptan-ı Deryalığını hem de Sadrazamlık görevini yapmış olan Sokullu Mehmed Paşa (1505-1579) Don-Volga Projesi ile adeta dönemine damga vurmuş ve çok konuşulmuştur. Yine aynı şahsiyet Süveyş Kanalı projesini de tasarlamış, uygulamaya koymuş ancak hem maddi hem de teknik eksiklikler nedeni ile iki proje de nihayete erdirilememiştir. Don-Volga Projesi Kuzey Karadeniz’deki Türk varlığı açısından oldukça mühimdir ve Rusya ile Kırım Tatarları arasında bir barikat, bir set görevi görmektedir. Ne yazık ki hayata geçirilememiştir. Bu projenin muvaffak olamamasındaki bir diğer önemli neden ise Kırım Hanlarının Osmanlı Devleti’ne karşı belirgin bir siyaset izlememiş olmasıdır.

Sokullu Mehmed Paşa, Sigetvar seferini anlatan Nüzhetü’l-Esrâr minyatüründe.
Sokullu Mehmed Paşa, Sigetvar seferini anlatan Nüzhetü’l-Esrâr minyatüründe.

Kırım Hanlığı Osmanlı Devleti’ne tâbi olmuşsa da bu istikrarlı olmamıştır. Kırım Hanları buna benzer bir politikayı Ruslara karşı da gütmüş yeri geldiğinde Rus yöneticileri ile birlikte hareket etmişlerdir. Don- Volga Projesinin gerçekleşmemesinin akıllarda kalan bir diğer sebebi ise o dönemde Kazan ve Astrahan Hanlıklarının Ruslar tarafından ele geçirilmiş olmasıdır. 1552 ve 1554 yılları içerisinde bu Tatar Hanlıkları Rus hakimiyeti altına girmiştir. Birçok tarihçiye göre Rusya, gelebilecek olan Osmanlı Türk tehlikesini önceden sezmiş ve bu doğrultuda önlemler almıştır. Bu iki Hanlığın fethi de bu önlemler bağlamında değerlendirilmiştir. Biz tarihçiler için üzücü olan ise bu devirdeki pek çok kaynak günümüze kadar ulaşmamıştır.

Devlet Giray ile Kanuni Sultan Süleyman’ı birlikte betimleyen minyatür.
Devlet Giray ile Kanuni Sultan Süleyman’ı birlikte betimleyen minyatür.

Müslümanlarca yönetilen bazı devletlerin kütüphanelerinde çürümeye bırakılmış ve önemsenmemiştir. Bilindiği üzere Avrasya coğrafyası ve Türkistan Dünya Tarihi boyunca birçok savaşa ev sahipliği yapmış birçok Türk’e dair eser ve yazmalar, Türk Tarihini ihtiva eden değerli sanatsal objeler bu savaşlarda yok edilmiştir. Modern dönemde ise bu tarz buluntular Avrupa’nın çeşitli devletlerince müzelerde sergilenmek üzere kaçırılmıştır.

Bâb-ı Âlî- Kırım Hanlığı Münasebetleri

Kırım, coğrafyası ve kurulan siyasi teşekküller bakımından Türk tarihi açısından oldukça önemlidir. Kırım Hanlığı hem kendi siyasi teşekkül oluşturmasından itibaren hem Osmanlı hakimiyeti altına girmesi hem de Rus ilhakı zamanlarına kadar iyi bir şekilde değerlendirilmelidir. Kırım bulunduğu konum gereği ticari faaliyet konusunda canlı olmakla birlikte, Asya’dan Avrupa’ya geçen halk kitlelerinin de önemli bir durağı olmuştur. Birçok etnik köken, dil ve dinden insanlar bu coğrafyada bulunmuştur. Söz konusu coğrafya tarımsal açıdan da oldukça bereketli toprakları bünyesinde barındırır. Her devirde olduğu gibi Türkler böyle bereketli topraklardan birisini himayesi altına almaya çalışmış ve zaman zaman bu emellerinde muvaffak olmuşlardır.

Elbette konumuz gereği Osmanlı İmparatorluğu’nun Kırım üzerindeki tesiri hakkında yazmak durumundayız ancak Osmanlı Devleti’nden önce de bu bölgede Türkler yaşamış hatta Selçuklu İmparatorluğu savaş zamanlarında -iç savaş dönemlerinde de – kendilerine sığınacak bir yer bulmak ümidi ile buralara akın düzenledikleri ve buraya Anadolu’dan Karadeniz yolunu takip ederek rota oluşturdukları bilinmektedir. Osmanlıların Kırım’da hakimiyet kurması aslında çok zor olmamıştı çünkü gelinen topraklarda sadece kan bağından insanlar değil aynı zamanda düşünce ve maneviyat yönünden de kendisine yakın insanlar bulabilmişti. Tabii ki en büyük ortaklık ise Gaspıralı’nın yıllar sonra belirteceği üzere dil hususunda idi.

Bilindiği üzere Mengli- Giray Han Kırım tahtına Osmanlı desteği ile tekrar çıkarılmıştı. Biz tarihçiler olarak bu devre kadar yani Giray Han’ın tekrar tahta çıkmasına kadar, Bâb-ı Âlî’nin Kırım konusunda ne tür bir fikir beslediğini çok iyi bilmiyoruz. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu Kırım’ı hala Altın Orda Devleti’ne bağlı zannediyordu2. Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed İstanbul’un Fethinin ardından artık Karadeniz’i ele geçirmeyi planlıyordu ve Kırım topraklarında Kefe şehrine akın düzenledi. Bu şehirde Cenevizliler yaşıyordu ve Kırımlılar ile birlikte fethedilmişti (1475). Ancak bu durumda tamamen hakimiyet tahsis etmek anlamına gelmiyordu. Mengli Giray bir süre sonra tahttan indirildiği vakit İstanbul’a sığınmıştı.

Tutuklanan Mengli Giray Yedikule zindanına konuldu. Birkaç sene sonra Mengli Giray iade edildi. Bu süreçten 1514 yılındaki ölümüne kadar Kırım Hanlığı’nı sağlam temellere oturtmayı başardı3. Söz konusu devirde Osmanlılar Kırım murzalarının kurultaylarına iştirak etmişlerdir. Önemli bir detaya değinecek olursak, Kanuni Sultan Süleyman’ın Osmanlı’nı hükümdarlığını belli başlı geleneklere dayandırdığı veya tasnif ettiğini biliyoruz. Bu hükümdarlığın hakimiyet sembolleri veya anlatılarından birisi Padişah-ı Deşt-i Kıpçak tamlamasıdır. Yani Kıpçak Bozkırının Padişahı4 ismi ile Avrasya’da hâkim olduğunu simgelemiştir. Yine bu devirde Hanlar ile Padişahlar arasındaki ilişkiler coğrafi açıdan da önemlidir. 16. Ve 17.

Metinde Mengli Giray’ın hapsedildiği yer olarak anılan Yedikule’nin günümüzdeki görünümü.
Metinde Mengli Giray’ın hapsedildiği yer olarak anılan Yedikule’nin günümüzdeki görünümü.
Rudolf von Alt’ın Bahçesaray Han Sarayı avlusunu konu alan resmi.
Rudolf von Alt’ın Bahçesaray Han Sarayı avlusunu konu alan resmi.

Asırda Rus, Leh ve Litvan mevcudiyeti bulunmakta ve her geçen gün birbirleri ile münasebetleri artmaktadır. Bir diğer husus ise askeri alandadır. Kırım Hanlığı’na bağlı askerler Osmanlı Devleti’ne askeri hizmetlerde bulunmuş ve karşılığını mükafatlandırılarak almışlardır. Kırım’ın Osmanlı idaresine girdiğinin bir diğer ispatı ise verdiği vergilerdir. Kefe eyaletine bağlı olan bölgelerden Osmanlı İmparatorluğu vergiler toplamıştır. 17.yüzyılla birlikte artık bu vergilere dayanamayan ve isyan eden halklar da olacak yerel bir direniş başlatacaklardır. Zaten olaya geniş açıdan bakıldığı zaman Kırım’ın aslında bir yandan Osmanlı’ya tamamen bağlanmadığını görmekteyiz. Bunu söylememizin başlıca nedeni ise söz konusu devirde kesilen sikkelerdir.

Sahib Giray’ın Rus topraklarına seferini betimleyen 16. yüzyıl Rus kroniği minyatürü.
Sahib Giray’ın Rus topraklarına seferini betimleyen 16. yüzyıl Rus kroniği minyatürü.

Kırım Hanları kendi adlarına, kendi tuğralarını taşıyan sikkeler kestirmişlerdir. Yani taraflı Sovyet tarihçilerinin Osmanlı İmparatorluğu’nu Kırım’da adeta bir emperyalist devlet şeklinde dillerine pelesenk etmeleri yanlış bir anlayıştır. Yine bu dönemde Hanlığın İdare ve Hukuk sisteminde de çeşitlilikler söz konusudur. Aynı Osmanlı gibi Kırım da 16. Yüzyılda gelişti ve idari sistemleri bürokratikleşti. Hukuk sistemi ise farklı geleneklere dayanıyordu. Bunlar Hanlık içerisindeki İslami kurumların yorumladığı şer’i kanunlar, Cengiz Han Yasa’sından tevarüs edilen geleneksel Tatar Kanunları ve diğerlerine oranla daha az görülmekle beraber Kırım coğrafyasının güney kesimlerinde etkili olan, Osmanlı ile ilişkilerde kullanılan Osmanlı Kanunlarıdır.

Hanlık 16.Asırın sonlarına doğru giderek Osmanlı himayesine girmeye başlamış ve bu nedenden dolayı Osmanlı kurumları da Kırım’da görülmeye başlanmıştır. Bunlara örnek olarak ise Osmanlı Tımar sistemi ve Kapıkulu sistemi verilebilir. 1500’lerden sonra bu kurumlar Kırım’da görülmeye başlanmıştır. Ancak belli tipik farklılıklar da bulundurmaktadır. İlerleyen yıllarda artık Kırım yavaş yavaş dejenere olmaya başlamıştır. Özellikle bu durum 17.yüzyılda tepe noktasına ulaşmıştır. Kurulduğu zamandan yıkılış senesine kadar dahilde ve hariçte kültürel ve ekonomik canlılığı olan bir Hanlık olmuştur. Hanlar, Kırım’da siyasi otoritelerin Giraylar, kabileler, ulema ve Osmanlılar dörtlemesi arasında taksim edilmesinden ötürü tam bir monarşi sistemi oturtturulmasa da kabiliyetli liderler vazifesiyle topraklar güzellikle yönetilebilmiştir.

Kırım Hanlığı’nın çöküşe giden sürecini incelediğimiz zaman Osmanlıların güç kaybettiğini, çağının gerisinde kaldığını bu nedenden dolayı da Kırım’a gerekli maddi ve manevi desteği sağlayamadığını görürüz. İktisadi bağımsızlık olmadan hiçbir devletin ve Hanlığın ayakta durabilmesi mümkün değildir. Kırım’ın en büyük gelir kaynaklarından birisi olan esir ticaretinin durması da bu çöküşü hızlandırmıştır. Bu coğrafyada yapılmış olan esir ticareti daha sonraları modern tarihçilikte Türk ve Tatar varlığını eleştirmekte Rus bakış açısının ekmeğine yağ sürmüştür. Türk ve Tatarları köleleri sömürmekle suçlamış ancak Türkistan coğrafyasındaki Rus tahakkümünü unutmuşlardır.

Kaynakça

FORSYTH, James, “A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony 1581-1990”, Cambridge University, Press, Cambridge, 1992.

SMİRNOV, V.D “Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı” Çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul, 2016.

İNALCIK, Halil, “Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar”, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2017.

FISHER, Alan, “Kırım Tatarları”, Çev. Eşref B. Özbilen, Selenge Yayınları, İstanbul 2009

ALLEN, W.E.D “Muhteşem Süleyman Zamanında Türk Dünyası”, Çev. Serkan Acar, Selenge Yayınları, İstanbul, 2012.

ACAR, SERKAN “Altın Orda’nın Mirasçılar: Türk-Tatar Hanlıkları”, Ötüken’den Kırım’a Türk Dünyası Kültür Tarihi, haz. Ahmet Kanlıdere- İlyas Kemaloğlu, s.293-317, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.

AKA, İsmail, “Türk Dünyası Tarihi”, Altınordu Yayınları, Ankara, 2019.

Dipnotlar

  1. A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony 1581-1990, James Forsyth, s.26. ↩
  2. Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı, V.D. Smirnov, Çev. Ahsen Batur, s.191 ↩
  3. İnalcık, “Kırım Hanlığı” s.247. ↩
  4. Alan Fisher’in “Crimean Separatism in the Ottoman Empire” adlı eserinde bahsolunmuştur. ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.