NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Tarih

Moğol Hâkimiyetinin Anadolu’ya Etkileri

Moğol hâkimiyetinin Anadolu’daki siyasi, hukuki, ekonomik ve kültürel etkilerini; Kösedağ Muharebesi sonrasında yaşanan değişimler üzerinden inceleyin.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 18 dk okuma
18 dktahmini okumaTarihkategori19.11.2026son güncelleme
Moğol Hâkimiyetinin Anadolu’ya Etkileri konulu NovaSofya kapak görseli.

Mukaddime

Anadolu bilindiği üzere coğrafi bakımdan çok önemli bir yerdedir. Avrupa ile Asya arasında adeta bir köprü görevi gören bu topraklar daima gelişmiş devletlerin odak noktası olmuştur. Bu topraklar için birçok mücadele edilmiş ve bazıları başarılı olmuşlardır. Birçok kültürün de kaynaşma noktalarından birisidir. Bu kadar önemli bir coğrafya elbette içerisinde savaşları, toplumların birbirine olan etkilerini ve siyasal çekişmeleri barındıracaktır. Ama bunun en belirgin bir şekilde yaşandığı dönem Orta Çağ’dadır. Özellikle 13. ve 15. Yüzyıllarda Anadolu’dan birçok devlet geçmiş bazıları hudutlarında yaşamakla sınırlı kalabilmiştir. Bu dönemde Asia Minor’de Selçuklu Devleti hüküm sürmekte idi.

Moğolların inkişafından, gelişmesinden ve Anadolu’ya olan etkilerinden söz edeceksek eğer ilk zamanlarına kadar değinmemiz gerekiyor. Öncelikle Moğol İmparatorluğu 1206 senesinde Cengiz Han tarafından kurulmuştu. Bu Moğol Devleti zaman geçtikçe güçlenmiş ve yayılmacı bir politika izlemeye başlamıştı. İşte bu güçlü Moğol Devleti 1243 senesine doğru gelindiğinde artık Anadolu’yu tamamen hakimiyeti altına almıştı. Moğollar bu devirde özellikle siyasi ve sosyal hayatı, devlet kurumlarını ve devletin temel kültürünü etkilemiştir. Hatta bu devirde Selçuklu kurumlarında Moğol unvanları kullanılmaya başlanmış ve askeri yapıda, adalet yani hukuksal alanda ve iktisadi alanlarda Moğol etkileri gözle görülmeye başlanmıştır.

Yuan hanedanı portre albümündeki Cengiz Han tasviri.
Yuan hanedanı portre albümündeki Cengiz Han tasviri.

Moğolların bu etkileri Anadolu’da bulunan Türklerin dinlerine hatta mitolojik unsurlarına dahi karışmıştır. Birçok Moğol ismi Türk çocuklarına konur olmuş ve bu isimler zamanla Türk isimleri kabul edilmeye başlanmıştır. Hatta birçok toponime Moğolca isimler vermişlerdir. Elbette bu Moğollar bazı unvanları ve kurumsal yapıları kendinden oluşturmamıştı. Orta Doğu’ya ve Bereketli Hilal’e gelmeden önce Moğollar Türkistan civarındayken buradan pek çok isim ithal etmişlerdi. Türk’ün Türkistan topraklarındaki kültürünü de beraberlerinde getirerek bu olguları kendilerince moğollaştırmışlardı1. Türkistan coğrafyasında Moğolların en etkilendikleri devletler ise Göktürkler, Uygurlar ve Karahanlılar olmuştur. Bu aslında bir siyasi açıdan Türklüğün aleyhine gibi gözükse de toplumsal ve kültürel açıdan oldukça faydalı olmuştur.

Çünkü küçük Asya’da yaşayan bu Türkler Moğollar sayesinde eski dilsel özelliklerini ve kültürel normlarını tekrar kazanmış ve hafızasını tazeleme imkânı bulmuşlardır. Bizim ödev konusu gereğince ele alacağımız noktalar ise Moğolların bu gelişim ve ilerleyiş dönemi içerisinde Anadolu’daki siyasi, sosyal, ekonomi müesseselerine olan etkileri ve bunların nelere sebep olduğu ve bu sebeplerin daha sonra hangi olayları doğurduğu olacaktır. Alanlara ayırarak Moğol etkilerini kısa kısa anlatmaya çalışacağız.

Moğol İşgali Öncesi Asia Minor ve Orta Doğu Ne Durumda İdi?

Moğollar 1218 yılı içerisinde bir Otrar Kuşatması yapmışlardı. İşte bu Otrar seferinden sonra artık Moğollar batıya doğru ilerlemede hız kazandı. Moğollarla birlikte onlardan kaçan kabileler de batıya doğru giderek Moğolların ne kadar barbar ve korkulması gerekilen bir topluluk olduğundan bahsediyorlardı. Orta Doğu’ya doğru gelen geniş halk kitleleri bu coğrafyada bir panik havasına ve telaşlanmaya yol açmışlardı. Bu devirde Orta Doğu’da Bağdat merkezli bir Abbasi Devleti, Doğu Anadolu’da, Mısır ve Suriye civarında ise Eyyubiler hüküm sürmekte idiler. Bu iki devlet de bilindiği üzere birbirleri ile sürekli bir çatışma içerisindeydiler2. Tabii ki bazı koşullarda bu iki devlet Anadolu Selçuklularına karşı beraber de hareket ediyordu.

Bu devrin güçlü bir diğer devleti ise Memluk Devleti idi. Ancak bu saydıklarımız ne kadar güçlü olsa da en ihtişamlısı ve kudretlisi Anadolu Selçuklu Devleti idi. I. Alaeddin Keykubat devrinde altın çağını yaşamışlardı. Bu devirde bir de küçük yönetimler mevcuttu. Bunlar Doğu Anadolu’da bulunan Erzincan ve Erzurum Emirliği ve kudretli olmayan Artuklular da mevcuttu. Bu saydıklarımız Anadolu Selçukluların tebaası idiler. Kafkasya topraklarında Gürcüler yaşamakta idi. Bu Gürcülerle mücadele Anadolu Selçukluların kuruluş aşamasındayken çok hararetli geçmişti ancak Moğol istilası devrinde aşırı bir problem teşkil etmiyorlardı. Yine Çukurova bölgesinde Kilikya Prensliği vardı.

Konya Alâeddin Camii; Anadolu Selçuklu döneminin mimari mirasından bir örnek.
Konya Alâeddin Camii; Anadolu Selçuklu döneminin mimari mirasından bir örnek.Christian Mathis · CC BY-SA 3.0

Bu dönemde Akdeniz açıklarındaki Kıbrıs’ta ise Haçlılar egemenlik kurmuştu ve buradan kendilerine ticaret malları sağlıyorlardı. Bu onların refah seviyesini yükseltiyordu. Mezopotamya’da ise tarih boyunca dağınık halde yaşayan Kürt aileler mevcuttu, bunların hiçbir zaman siyasi bir kudreti olmamış ve devletleşememişlerdi. Hazar yakınlarında ise bu devirde Altın Orda Devleti vardı. Bunların genel münasebetleri Memluklar ile olmuştu. Hatta bu yakınlık en çok İlhanlı Moğol Devleti’ni etkilemişti. Cengiz hakimiyetini tesis ettikten sonra Celaleddin Harezmşah üzerine gitmişti. Bundan kaçıp kurtulan Harezmşah ardından Azerbaycan’a hâkim olarak Gürcüler üzerine gitti. Buradan sonra Ermenilere de ufak çaplı baskınlar yaptı.

Gürcüler ve Ermeniler bir olup Harezmşah’ı durdurdu. Bunun üzerine Harezmşah Orta Doğu’ya yöneldi. Burada halifeden Moğollara karşı destek istedi. Ancak istediğini alamayınca Ahlat’a saldırdı ve Selçuklularla olan dostluğu böylece son buldu. Bu duruma Alaeddin Keykubat çok kızmıştı3. Celaleddin bu zamandan sonra Moğollara karşı mücadele etmeye çalışmışsa da her şey aleyhine gelişmiştir. Harezm Devleti yok olduğu gibi kendisi de ölmüştür. Moğollar artık vaziyetten haberdardır ve Orta Doğu’ya gelmektedirler

Kösedağ Muharebesi (3 Temmuz 1243)

Moğolların Anadolu’daki etkilerini anlatmadan önce Moğolların Anadolu’da nasıl hakimiyet tesis ettiğini anlatmak en doğrusu olacaktır. Bu yüzden Kösedağ Muharebesi’ni atlamamakta fayda var diye düşünüyorum. Kösedağ Muharebesi 3 Temmuz 1243 günü gerçekleşmiştir. Selçuklu Ordusu Kösedağ’da karargâhında iken kaynaklara göre 20 bin süvari ile Derbend’de harekete geçmişlerdi. Moğollar bu süvarileri görmüştü ve ricat yapmayı seçmişti. Elbette bu sahte bir ricattı ve tamamen taktikseldi. Sahte ricat taktiği aslından Türklere aitti. Belki de Moğollar Türkistan civarlarında iken bunu da öğrenmişlerdi. Sultana Moğolların kaçıyor olduğu haberi verilmişti ve herkesi bir mutluluk kaplamıştı. Fakat biraz sonra ise Baycu Noyan orduları ile birlikte geri gelmiş ve Selçuklu ordusunun öncü birliklerini altüst etmişti4.Selçuklu öncü birliklerinin Moğollar tarafından yerle bir edilmesi haberi üzerine Sultan II.

Kösedağ Muharebesi’ni betimleyen Orta Çağ el yazması minyatürü.
Kösedağ Muharebesi’ni betimleyen Orta Çağ el yazması minyatürü.

Gıyâseddin Keyhüsrev korkuya kapılarak ordugâhı bırakıp Tokat’a kaçtı5. Elbette bir savaşta Sultan kaçmış ise doğal olarak ordusu da dağılacak ve kaçacaktır ki öyle de olmuştu. Moğollar bu savaşı kazanmışlardı fakat yine de kendilerinde biraz tedirginlik vardı. Sultanın otağına doğru yanaşamıyorlardı çünkü burada onlara kurulmuş bir tuzak olabilir ve ölebilirlerdi. Bu böyle birkaç gün sürdükten sonra anca ilerleyip yağma yaptılar6. Böylece birçok ganimet elde etmiş olan Moğollar ve orduları artık Anadolu’da hakimiyeti elde etmek mefkuresine daha çok yaklaşmış oldular. Artık onları bir süreliğine de olsa daha refah seviyesi yüksek bir hayat bekliyordu.

Bu savaşın kaybedilmesinde Türkleşen Anadolu’nun eski sahipleri olan Rumlar ile komşuluk ilişkileri ve gelenek kaynaşması etkilidir. Nitekim Bozkır toplumu olan Türkler Anadolu’nun akıbetine kapılarak özünden gelen sahte ricatı uygulayamayacak duruma gelmiştir. Selçukluların Rum diyarından ne derece etkilendiğini bu savaş bize göstermektedir. Netice itibari ile Rumlaşan Selçuklular bu savaştan sonra bir daha toparlanamadı. Tarihin seyri Selçukluların da bu sahneden çekilmesini kabullendi. Bu savaşla birlikte Selçuklular eski Türk kültür ve geleneklerinden uzaklaştıklarını fark ettiler. Hatta bu devirde Moğolların Selçuklulara nazaran Türk kültürünü daha iyi koruduğunu ve yaşattığını söylemek yanlış olmaz. Yüzyıllarca Türklerle aynı coğrafyayı paylaşmışlardı ve bu muhafazada coğrafya hususu çok etkili olmuştu.

Artık Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara vergi ödeyecekti. Bu durum bağımsızlık anlayışına tamamen tersti ve bu vakitten sonra Anadolu adım adım işgal edilecekti.

Kösedağ Sonrası Moğolların Anadolu’yu İşgal Edişi

II. Gıyâseddin 1245 senesinde vefat etmişti. Devletin içerisinde mali ve idari problemler artmaya başlamıştı. Bu durum halkın da yöneticilere cephe almasına yol açıyordu. Yönetici kademesi Moğollarla iyi geçinmek istedikçe daha fazla vergi omuzlarına binmişti. Bu kademe bir nevi kukla gibiydi7. Böyle bir dönemde II. İzeddin ve IV. Rükneddin taht için kapışıyordu. Pervane Süleyman’da hâkim güç olmak istiyordu ve bu suretle Moğollarla daha bir yakınlık içerisine girmişti. Baycu Noyan 13.yüzyılın ikinci yarısında artık işgal planlarını devreye sokmaya başlamıştı. Yine bu devirde Büyük Han Mengü, Kubilay’ı Çin topraklarına Hülagü’yü ise Orta Doğu’ya göndermişti.

Moğol ordusunun 1/5’i Hülagü’nün komutasında idi. Hülagü Orta Doğu’nun yanı sıra Anadolu’yu fetih için de can atıyordu. Hülagü bu gelişi sırasında Baycu’ya Anadolu’ya sefer yapması için emir göndermişti. Baycu Noyan, Selçuklu devlet kademesindekilere savaş amacı ile gelmediğini söylemişti. Evet savaşmadılar belki ama Moğol kabileleri Anadolu topraklarına iskân edilmeye başlanmıştı. Bu Selçuklular için bir parçalanma demekti. Bu vakadan sonra Sultan Hanı civarında yapılan savaşta Baycu galebe çalmıştır. Artık hakimiyeti tam anlamı ile tesis etmek için bir düzen kurması gerekiyordu. İşte tam da bu zamanda İlhan Anadolu’yu ikiye ayırmıştır. Sınır Kızılırmak’tır. Batısı İzeddin’e Doğusu Rükneddin’e taksim edilmiştir.

Hülagû Han’ı betimleyen tarihî minyatür.
Hülagû Han’ı betimleyen tarihî minyatür.

Hülagü’nün bu coğrafyaya gönderiliş amaçlarından birisi de İsmaililer ile mücadele etmekti. Bunu başarıp hilafet kurumunu kendisine bağlamak istiyordu. Dönemin halifesi Müstansır bunu kabul etmedi ve en sonunda Hülagü savaşmak zorunda kaldı8. Hülagü Bağdat’ı ele geçirdi. Bu işgal dünya tarihindeki en kanlı işgallerden birisi olmuştur. Halife ilk başlarda teslim olmuşsa bile daha sonra tehlike yaratması ihtimalinden dolayı öldürülmüştür. Anadolu’da güç kazanmış olan ve kendine yavaş yavaş şöhret kazandırmış olan Baycu tam da bu sıralarda Hülagü tarafından davet alır. Hülagü onun kibre kapıldığını düşünür ve onu katleder. Tüm bunlar yaşanırken diğer taraftan Memlûk Devleti huzursuzlanmaya başlamıştı.

Büyüyen İlhanlı Devleti onlar için problem teşkil edebilirdi. 1259 yılı içerisine Memlûk Sultanı savaş hazırlıklarına başladı. Ancak Hülagü’nün ağabeyi Mengü bir sefer sırasında vefat etmişti ve dönmesi gerekiyordu. Hülagü Han Karakurum şehrine doğru hareket ederken orduyu komuta yetkisini Ketboğa’ya bırakmıştı. Bu sırada Memlûkler daha da güç kazanmaya devam ediyordu. Nihayet 1260 yılında Ayn Calut’ta iki taraf karşı karşıya geldi. Bu bölge günümüzde Filistin toprakları içerisinde yer almaktadır. Bu savaşta Memlûkler müthiş bir galibiyet elde etti. Şimdiye kadar yoluna yenilgisiz devam eden Moğolların morali bozulmuştu. Artık yenilmez değillerdi. Prestijleri azalmıştı. Bu süreç devam ederken Anadolu’da Pervane hüküm sürmeye çalışıyordu.

1375 Katalan Atlası’nda İlhanlı coğrafyasının tasviri.
1375 Katalan Atlası’nda İlhanlı coğrafyasının tasviri.

Pervane Süleyman, İlhan’a, İzeddin’in Memlûkler ile iş birliği yaptığı iddiasında bulunarak onun yok edilmesi hususunda karar çıkartmıştır. İzeddin ise Bizans’a kaçmıştır. Ardından Berke Han onu oradan kaçırarak kendi topraklarına götürmüş ve ölene kadar Kırım’da yaşamasını sağlamıştır. Pervane Süleyman’ın artık tek rakibi Rükneddin’dir. Onu da yine aynı yolla İlhan’a karşı kışkırtarak ortadan kaldırmayı seçmiştir. Ve Rükneddin’in ufak oğlunu Sultan yaparak yönetimi kendi eline almıştır. Bu arada İlhan Hülagü ölmüş yerine Abaka geçmiştir. Bu vakitten sonra artık Pervane Süleyman tedirgin olmaya başlamıştır. Çünkü Abaka Anadolu topraklarının yönetimini kendi kardeşine vermeyi amaçlamaktadır. Abaka’nın kardeşi Acay Türk ahaliden daha fazla vergi almış ve gittiği yerde adeta tüm huzuru kaçırmıştır.

Ama tüm bu olanların faturası halk nezdine Pervane Süleyman’a kesilmiştir. Zamanla Pervane’nin gücü daha da kırılmış, yok olmaya başlamıştır. Acay ise çoğu faaliyetinde en ağır işleri ve sorumlulukları Pervane’ye yüklüyor onun sırtına daha fazla ağırlık koymaya çalışıyordu. Eğer görevi yerine getirememiş olursa da onu canı ile tehdit etmekten geri durmuyordu9. Artık Süleyman’ın takati kalmamıştı ve bu durumu Han ile konuşmak istiyordu. Ancak konuşmak için girişimleri olduğunu öğrenen Acay onu daha da sık boğaz etmeye başladı. Pervane Süleyman artık tek çareyi Memlûk Sultanı Baybars ile konuşmakta bulmuştu. Baybars’ın bunun üzerine Anadolu’ya hareket ettiğini duyan Abaka Han ise Acay’ı Anadolu topraklarından mahrum bırakarak Pervane’nin saçma işlerine devam etmesine zaman tanımıştır.

Bir süre sonra Abaka Han dayanamamış ve Acay’ı tekrar Anadolu üzerine yollamıştır. Bu vakitten sonra artık Pervane yavaş yavaş sonunun geldiğini tahmin etmeye başlamıştır. Abaka Han neden Memlûk Sultanı Baybars ile görüştüğünün sebebini öğrenmek üzere Pervane Süleyman’ı yanına çağırmıştı. Pervane politik ve akıllı bir adamdı. Bu durumu nasıl tersine çevirebileceğini daha doğrusu kendi ömrünü hangi yolla daha uzun kılacağını biliyordu. Sultanın kız kardeşini görüşmeye giderek yanında getirmişti. Abaka Han’a Selçukî Hatunu takdim etti. Daha sonra bu kız Abaka’dan sonra tahta geçecek olan Argun Han ile evlendirildi. Yani Pervane Süleyman bu işten de paçayı kurtarmayı başarmıştı.

Memlûk Sultanı Baybars ile ilişkilendirilen dönem tasviri.
Memlûk Sultanı Baybars ile ilişkilendirilen dönem tasviri.

Ancak Pervane Anadolu’ya döndüğü sırada kendisini bekleyen bir isyanla karşılaşacaktı. Bu isyanın önderliğini üstlenen zat ise Hatiroğlu Şerefeddin isimli birisi idi. Daha sonra Pervane’nin ölümü Abaka’nın elinden 2 Ağustos 1277 tarihinde yaşanmıştır.

Moğolların Hukuksal Alanda Anadolu’ya Etkileri

Moğollardan önce de Anadolu’da oturmuş bir Türk kültürü vardı elbet. Hukuksal alanda şeri ve örfi olarak birçok meseleler halledilebiliyordu. Ancak Moğol istilasından sonra hukuksal alanda pek çok kavram Anadolu topraklarına yerleşti. Bunlardan birisi Yasak kelimesi idi. Bu kelime Cengiz Han’ın yasalarında Casag şeklinde geçmektedir. Bir şeyi yasak etmek aslında Moğollarda kanun koymak anlamına gelmektedir. Bu kelime daha sonraları Osmanlı Devleti’nde de kullanılmıştır. Bu ve bunun gibi birçok Cengiz Yasasında bulunan kelimeler Anadolu’da kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde kullanılan Yasa kelimesi ise buradan gelmektedir. Örnek verecek olursak Yarlığ veya Yarlık kelimeleri Ferman anlamına gelmektedir. Yarlığ denilen bu Ferman sadece Selçukluları değil Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı Devleti’nde kullanılmıştır. Hukuksal alanda kazanılan bir diğer kelime de Tarhanlık’tır. İlk başta Tarkan (Hakan) aklımıza gelse de bunun anlamı muafiyettir. Ceza muafiyeti anlamında kullanılmaktadır. Osmanlı belgelerinde gayrimüslimlere verilen muafiyetlere de Tarhan denilmiştir. Hukuksal alanda kullanılan bir diğer kelime ise Yargu’dır. Bu yargı anlamına gelmektedir ve yargıç kavramı da bu kelimeden türetilmiştir. Osmanlılarda kullanılmaya devam etmiştir.

Moğolların İktisadi Alanda Anadolu’ya Etkileri

Söz konusu etkiler kendini iktisadi alanda da gösterirken bu alan içerisinde de en çok vergi alanında etkiler görülmüştür. Hatırlayacağınız üzere İlhanlı hükümdarı Abaka Han Anadolu topraklarından Tamga vergisi almakta idi. Bu vergi İslam kurallarına yani şeriata aykırı idi. İlhanlılar bu vergi ile hazinelerini genişletmiş ve gücüne güç katabilmiştir. Moğol adetlerince göçebelerden her 100 koyunundan 1 tanesi alınırdı. Bunun ismi ise Kopçur vergisi idi. Bu adetleri daha sonra Osmanlılarda, Karamanoğulları’nda ve Akkoyunlu Devleti’nde görülmektedir. Aynı coğrafyayı paylaşan bu devletler birbirleri ile her türlü etkilemiş içerisine girmişlerdir. Bu verginin Türkçe karşılığı ise koyun hakkı demektir. İlhanlı vergi sistemini en iyi muhafaza eden devlet ise Karamanoğulları olmuştur. Bu sistemi 15.yüzyılın ortalarına korumuşlardır. İktisadi bakımdan ele alınacak bir diğer konu ise paralardır. Osmanlı paralarında İlhanlı etkileri görülmüştür. Küçük paralara Osmanlılar mangır10 demişlerdir. Bu para biriminin İlhanlılarla etkisi olduğunu gösteren en bariz örneklerden birisidir. Divan-ı Hümayunda görülen baş defterdar ise Moğol yönetim kademelerinde görülen bir makamdır.

Anadolu’ya uygulanan vergiler bağlamında adı geçen Abaka Han’ın tarihî tasviri.
Anadolu’ya uygulanan vergiler bağlamında adı geçen Abaka Han’ın tarihî tasviri.

Moğolların Anadolu’da Kullanılan Unvanlara Etkisi

Unvanlardaki bariz değişimler 13. ve 14. yüzyıllarda yaşanmıştır. Han ve Hakan unvanları bu dönemde Anadolu’ya gelmiştir. Elbette Türk tarihinin erken dönemlerinde bu unvanlar kullanılmakta idi. Ancak bu unvanlar Selçuklu Devleti’nde, Harezmşah’larda ve Gazneli Devleti’nde en büyük kişileri simgelemiyordu. Orduyu idare eden şahsiyetleri ve boy beylerini nitelendirmekte idi. 10 ve 11. Yüzyıllarda Selçuklular daha çok Yabgu unvanını kullanmakta idi. 13.yüzyılda artık Han unvanının kullanılmaya başlandığını görmekteyiz. Bunun müsebbibi Moğollar ve Anadolu’ya gelen Kıpçak, Uygur tabakalarıdır. Aydın Taneri ise Han unvanını kullanan ilk kişiyi I. Murad olarak belirtir. Buna bir tezat olarak ise nitelikli bir devlet adamı ve aynı zamanda şair olan Ahmedi’nin İskendername11 isimli eserinde Osman ve Orhan Gazi’nin isimlerinden sonra Han unvanını yazmış olması düşündürücüdür.

Argun Han’ın IV. Philippe’e 1289 tarihli mektubundan bir bölüm.
Argun Han’ın IV. Philippe’e 1289 tarihli mektubundan bir bölüm.

Yine rivayetlere dayanan Aşıkpaşazade Tarihi’nde de Osmanlı hükümdarlarından kimi zaman Han diye bahsedilmektedir. Han unvanı Osmanlı Devleti haricinde etrafındaki beylikler ve küçük yönetimler tarafından da isim yerine kullanılmış ve benimsenmiştir. Neşrî’de Ḫan unvanını taşımadıkları bilinen Timur ve Uzun Hasan gibi hükümdarlar kimi yerlerde Han unvanıyla anılmışlardır. Han unvanı Dede Korkut hikayelerinde de görülmektedir. Sir Gerard Clauson Osmanlı padişahlarının Hicaz topraklarının fethinden sonra Sultan unvanından sonra isim ve bu isimden sonra Han unvanını kullandıklarını iddia eder. Bu tarz hükümdar ismi yazımı ise İlhanlılarda görülmüştür. Bunun Anadolu’ya İlhanlılardan geçtiği söylenebilir. Hakan unvanı ise Fatih Sultan Mehmet ile birlikte kullanılmaya başlanmıştır.

Bu unvan Öz Türkçe Kağan olmakla beraber Arapların yazdığı şekille Hakan olarak literatüre girmiştir. Moğolların Anadolu’ya getirdiği bir diğer unvan ise Nöker’dir. Bunun Türkçe karşılığı ise Han’ın muhafızıdır. Nökerlik Osman ve Orhan Gazi devirlerinde görülmektedir. Halil İnalcık Nökerlik kurumunun Anadolu’da ve İslami devletlerde kullanılan Gulam sistemini etkilediğini düşünmektedir. Zeki Velidi Togan Moğol unvanları olarak kullanılan Barsçı ve Kuşcı gibi kelimelerin Osmanlı Devleti’ne geçtiğini vurgulamıştır. Osmanlılarda ise Barsçı’nın karşılığı Sekbân’dır. Moğollardan Anadolu’ya geçen bir diğer unvan ise Noyan unvanıdır. Noyan daha çok askeri komutan ve lider anlamlarına gelmektedir. Orhan Gazi’nin bir mektubunda Germiyanoğulları beyine Noyan şeklinde hitap ettiği bilinmektedir.12

Moğolların Kültürel Bakımdan Anadolu’ya Etkileri

Moğollar hem sonradan yerleştikleri coğrafya münasebeti ile hem de yapmış olduğu faaliyetler ile birlikte Anadolu’da birçok hususta farklı farklı kültürel etkileşimlere imza atmışlardır. Dini kültürü etkileyen bir olayla anlatmaya başlayalım. Bu olay Şamanist törenlerin düzenlenmesidir. Özellikle Hülagü Han ve Abaka Han Dönemlerinde bu hız kazanmıştır. Anadolu’daki Müslüman dindar kesim insanları bu ritüellerden etkilenmiştir hatta bu Şamanist adetleri benimseyenler bile olmuştur. Kültürel alanda sadece Moğollar Türkleri etkilemekle kalmamış aynı zamanda Türklerde Moğolları oldukça etkilemiştir. İlhanlıların özellikle aydın sınıfı Türk geleneklerine bağlı yaşamıştır. Bu devirde Çinicilik, Zeki Velidi Togan’ın düşüncesine göre İlhanlılar vasıtası ile Anadolu topraklarına gelmiştir. Diğer yandan askeri alanda da temaslar olmuştur. Türk ordusundaki askerler kıyafet konusunda Moğollardan etkilenmiş ve bazı kıyafetlerini benimsemişlerdir. Tasavvufi alanda ise Mevlâna Celaleddin Rumî ve oğlu Sultan Veled’in yazdığı eserlerde kullandığı dil bakımından Moğolların etkisi bariz bir şekilde görülmektedir. Moğollar bunların yanı sıra Anadolu coğrafyasına pek çok toponime isimlerini vermişlerdir. Bu isimler genellikle Moğol boylarının isimlerinden oluşmaktadır.

Moğolların Mimari Alanda Anadolu’ya Etkileri

Moğollar 1243 yılı içerisindeki Kösedağ Savaşı’ndan itibaren artık Anadolu’yu hakimiyeti altına almaya başlamıştı. Elbette hudut komşusu olan devletler arasında bir ticaret faaliyetleri yürütülecekti. Bunların ise bazı mimari yapılar ile desteklenmesi gerekiyordu. İşte böyle bir dönemde Doğu Anadolu’da ve Yakın Doğu’da hanlar, yollar, köprüler ve kervansaraylar yapılmaya başlandı. Önceden mevcut olanlar vardı biraz tahrip edilmişlerdi. Bölgeye gelen Moğollar hakimiyet tesis ettikten sonra bunları onarmaya ve yenilerini inşa etmeye başladılar. Diğer bir yandan hakimiyet sembolü olan yapılardan birisi de saraylardı. İlhanlı hükümdarları Anadolu’nun farklı yerlerinde birçok saray inşa ettirmişlerdi. Bazen yazın ve kışın olmak üzere farklı farklı yerlerde konaklıyorlardı.

1229’da inşa edilen Sultan Hanı; Anadolu’daki kervansaray ağının Selçuklu mirasından bir örneği.
1229’da inşa edilen Sultan Hanı; Anadolu’daki kervansaray ağının Selçuklu mirasından bir örneği.Christian1311 · CC BY-SA 4.0

Argun Han’ın Van Gölü yakınlarındaki bir mevkide Aladağ civarında kendisine bir yazlık saray yaptırdığı bilinmektedir. Günümüze kadar bu saray iyi muhafaza edilememiş ve oldukça hasar görmüştür. Diğer bir İlhanlı devlet adamı olan Emir Çoban’ın ise Erzurum hudutları içerisinde bir köprü yaptırdığını ve bu köprünün günümüzde hala Çobanköprüsü olarak anıldığını da bilmekteyiz. Ancak bilindiği üzere Türk Mimarisinin de Selçuklular devrinde önceden hiç olmadığı kadar geliştiğini bilmekteyiz. Bu dönemde İlhanlı Devleti’nin de hudutları içerisinde bulunan topraklarda Türk mimarisine uygun, yani Selçuklu sanatına ve mimarisine örnek teşkil edecek yapılar da meydana getirilmiştir. Külliye inşası konusuna da değinecek olursak eğer, Osmanlı mimarisinin bir parçası olarak bilinen külliyeler çoğu araştırmacıya göre İlhanlıların yani Moğolların mimari etkileri örnek alınarak inşa edilmiş yapılardır.

İlhanlı mimari mirasının örneklerinden Sultaniye Kümbeti’nin günümüzdeki görünümü.
Sultaniye KümbetiFarzad Yousefian · CC BY-SA 4.0
Metinde anılan, Erzurum yakınlarındaki Çobandede Köprüsü’nün günümüzdeki görünümü.
Metinde anılan, Erzurum yakınlarındaki Çobandede Köprüsü’nün günümüzdeki görünümü.Francesco Bini · CC BY-SA 4.0

Külliyeler13 sosyal, politik, dinî, ekonomik ve askerî yapıyı temsil eden kurumsal yapılar olarak Anadolu kentlerinin gelişim sürecinde önemli bir etken olmuştur. Anadolu’da 11. Yüzyıldan itibaren gelişen ve Osmanlı İmparatorluğu zamanında belirli bir kentsel tasarım yaklaşımı ile ele alınan Külliye yapıları bulunduğu dönemin en önemli kentsel simgeleri olarak günümüze taşınmıştır. Saray, cami, hastane, aşhane, kervansaray, arasta, medrese vb. kamusal ve ticari işlevleri bir bütün olarak topluma sunan kompleks yapılar yüzyıllar boyunca sosyal ve ekonomik yaşamın yönlendiricileri olmuşlardır.

Sivas Gök Medrese’nin günümüzdeki avlusu; Selçuklu dönemi mimari mirasından bir örnek.
Sivas Gök Medrese’nin günümüzdeki avlusu; Selçuklu dönemi mimari mirasından bir örnek.R. Iclal Turan · CC BY 2.0

Genel Çıkarım-Sonuç

1243 yılından itibaren Anadolu’da hakimiyet tesis eden Moğollar, hâkim olduğu süre zarfında iktisadi, askeri, hukuki, toplumsal ve kültürel alanlarda Anadolu’da birçok etki yaratmış ve kendi kültürünü çevresi ile paylaşırken çevre kültürlerden kendisi de nasibini almıştır. Osmanlılarda, Akkoyunlularda, Karakoyunlularda ve Anadolu beyliklerinde olmayan birçok kelimeyi bu devletlere kazandırmışlardır. Hukuk terimlerine, paralara ve toponime isimlerine etki etmişlerdir. Moğollar kültür alanında Anadolu Türklerini at eti yenmesi, geleneklerin Oğuz Han’a bağlanması, Şamanizm, 12 Hayvanlı Takvimin kullanılması, çinicilik, askerî donanım konularında etkilemişlerdir Söz konusu edilen dönemde neredeyse Moğolların etkisi ile bir Türk Rönesansı yaşanmış diyebiliriz. Anadolu’da unutulmaya yüz tutmuş Türk gelenek ve göreneklerinden bazıları bu Moğollar sayesinde tekrar canlandırılmıştır.

Kaynakça

ALPTEKİN, Coşkun, 1992, “Türkiye Selçukluları”, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, VIII, Çağ Yayınları, İstanbul.

AYÖNÜ, Yusuf, 2014, Selçuklular ve Bizans, TTK, Ankara.

ÇAKMAK, Mehmet Ali, 2012, “II. Gıyâseddin Keyhüsrev Zamanında Türkiye Selçuklu Devleti”, Selçuklu Tarihi El Kitabı, Grafiker Yayınları, Ankara.

ERSAN, Mehmet, Mustafa Alican, 2013, Osmanlı’dan Önce Onlar Vardı Türkiye Selçukluları, Timaş Yayınları, İstanbul.

GÖKSU, Erkan, 2009, “Kösedağ Savaşı (1243)”, Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmaları Dergisi, II, s.1-14.

İBN BİBİ, 2014, El Evâmirü’l-Alâ’iyye Fi’l Umûri’l-Alâ’iyye, Çev: Mürsel Öztürk, TTK: Ankara.

SÜMER, Faruk “Anadolu’da Moğollar”, SAD, I, Ankara 1970, s.4.

KÖPRÜLÜ, Fuad “Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşu’’, TTK Yay. Ankara,1991.

TURAN, Osman, 1998, Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.

SPULER, Bertold, 2011, İran Moğolları, Çev: Cemal Köprülü, TTK, Ankara.

TELLİOĞLU, İbrahim, XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri, Trabzon, 2009.

BEDİRHAN, Yaşar, Orta Çağ Tarihi, İstanbul, 2012.

ERKOÇ, İhsan, Anadolu’da Moğol etkileri (13-15. Yüzyıllar), ÇATY Dergisi, 2015, ss.37-64

TURAN, Şakir, “Moğolların Anadolu’yu İstilası Sonrası Batı Anadolu’da Türkmen Tarzında Şekillenme”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 29, (Nisan 2011, Kütahya), s. 185-194

ÖZEN, Firdes, Mengü Han Döneminde (1251-1259) Selçuklu-Moğol İlişkileri, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı -Basılmamış Doktora Tezi-, Ankara 2010, s. 122

AKGÜN, Osmanlı Kentsel Mekânında Mimar Sinan Külliyelerinin İstanbul Kenti Örneğinde İncelenmesi. SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(2), s.105-119

Dipnotlar

  1. Fuad, Köprülü, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşu, TTK Yay. Ankara,1991. ↩
  2. Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD, I, Ankara 1970, s.4. ↩
  3. İbn Bibi, El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye, Çev. Mürsel Öztürk, Ankara 2014, s. 377. ↩
  4. E. Göksu, “Kösedağ Savaşı (1243)”, Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmaları Dergisi, II, 2009, s. 9. ↩
  5. Mehmet Ali Çakmak, “II. Gıyâseddin Keyhüsrev Zamanında Türkiye Selçuklu Devleti”, Selçuklu Tarihi El Kitabı, Grafiker Yayınları, Ankara 2012, s. 406. ↩
  6. Coşkun Alptekin, “Türkiye Selçukluları”, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İstanbul: Çağ Yayınları, 1992 ↩
  7. Şakir Turan, “Moğolların Anadolu’yu İstilası Sonrası Batı Anadolu’da Türkmen Tarzında Şekillenme”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 29, (Nisan 2011, Kütahya), s. 185-194. ↩
  8. Firdes Özen, Mengü Han Döneminde (1251-1259) Selçuklu-Moğol İlişkileri, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı -Basılmamış Doktora Tezi-, Ankara 2010, s. 122 ↩
  9. Sümer, a.g.m., s. 39 ↩
  10. Mangırlar I. Murad zamanında darbedilmeye başlanmıştır ama Orhan Gazi'ye atfedilen bazı örnekler de mevcuttur. İstanbul, Edirne ve bakır madenlerinin bulunduğu bazı Anadolu şehirlerinde üretilirdi. ↩
  11. 14. yüzyılda Ahmedî tarafından yazılan mesnevi tarzında manzum bir Türkçe eserdir. Ahmedî’nin en tanınmış eseri olan İskendernâme, Türk edebiyatında yazılmış ilk manzum İskender hikâyesidir. ↩
  12. Hayrettin İhsan Erkoç, Anadolu’da Moğol etkileri (13-15. Yüzyıllar), ÇATY Dergisi, 2015, ss.37-64. ↩
  13. Detaylı bilgi için bkz. Akgün, Osmanlı Kentsel Mekânında Mimar Sinan Külliyelerinin İstanbul Kenti Örneğinde İncelenmesi. SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(2), s.105-119. ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.