NOVASOFYA Bilge Baykuş
KeşfetYazılar
Yazılara dön
Tarih

Namık Kemal’in Tarih Anlayışı ve Osmanlı Tarihi

Namık Kemal’in ilmî ve fikrî yönlerini, tarih anlayışını ve kaleme aldığı Osmanlı Tarihi’ni inceleyin; dönemin düşünce hayatına kaynaklarıyla yaklaşın.

Samet burhan Çetin19 Kasım 2026 · 5 dk okuma
5 dktahmini okumaTarihkategori19.11.2026son güncelleme
Namık Kemal’in Tarih Anlayışı ve Osmanlı Tarihi konulu NovaSofya kapak görseli.

Namık Kemal’in İlmi ve Fikri Yönleri

XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Osmanlı’da Batılılaşma fikri ağırlık kazanmıştı. Ancak bunu yürütebilecek ve uygulamaya koyacak bir aydın sınıfı noksandı. Bu sınıfın inkişaf süreci Tanzimat Devrinde gelişim gösterdi. Tanzimat Dönemi Osmanlısında siyasi, hukuki ve sosyal alanda önemli adımlar atıldı. Böylelikle edebi ve sosyal açıdan ürünler veren insanlar ortaya çıktı. Bunlardan birisi de Namık Kemal (1840-1888)’dir. Bu zat Osmanlı Türk toplumunun sosyal bağlılığına önem verir. Fikirlerini en çok gazete üzerinden yazmayı amaçlar. Tabii ki neredeyse edebi türlerin hepsinde eser vermiştir. Vatan Şairi olarak anılır. İlk edebi eser İntibah ve ilk tarihi roman olan Cezmi’yi kaleme almıştır.

Namık Kemal’in 1878 tarihli portresi.
Namık Kemal

Sonrasında sürgününe neden olacak tiyatro eseri Vatan Yahut Silistre idi. Yirmi yedi yaşındayken Paris’te Hürriyet Gazetesi’ni idare etmiştir. İbret Gazetesi’nde halkı bilgilendirici ve sağlam fikirli bir tavırla makaleler yazmıştır. Ara ara içinde bulunduğu toplumu da eleştirmiştir. Gazete okumayan insanları cahil olarak nitelendirmiştir. Basının ve yazarın özgür olması gerektiğini söyler. Namık Kemal Meşrutiyetin ilanına kadar olan siyasi hareketliliğe düşünce bazında önderlik edenlerden birisidir. Mustafa Kemal’in en çok etkilendiği isimlerin başında gelir. Namık Kemal ülke içinde yaşananların dışarıya çıkmaması gerektiğini dile getirir “Ecanibe gülünç olmak ve şuna buna vesile ile istifade vermek kâr-ı akıl değildir1’’.

Namık Kemal’in Gazimağusa’daki sürgün hayatıyla anılan zindan ve müzenin günümüzdeki görünümü.
Namık Kemal’in Gazimağusa’daki sürgün hayatıyla anılan zindan ve müzenin günümüzdeki görünümü.YamanB · CC BY-SA 4.0
Vatan yahut Silistre’yi izleyenler; Resimli Kitab dergisi, Eylül 1908.
Vatan yahut Silistre’yi izleyenler; Resimli Kitab dergisi, Eylül 1908.

Bu onun sıkı bir devletçi olduğunu ortaya koyar. Namık Kemal artık zaman ilerledikçe tam bir düşünce adamı olur. Sürekli olarak Doğu-Batı mukayesesi yapar. Doğu’nun değerlerini sever ve Batı’nın yeniliklerinin öncüsü olur. Bununla birlikte Batı’nın Doğu’yu anlamak için çaba göstermediğini söyler. Hammer Tarihi için “Cahil rivayetlerinden oluşturulmuş, kesret ve garabet yazmalardır’’ der. Namık Kemal azınlıklar konusunda devletçidir. Hukukun önünde herkesin eşit olması gerektiğini savunur. Ermeniler için “onlardan ahde vefa bekleriz’’ der. İslamiyet’in ilerlemeci hareketleri desteklediğini, Türklerin Avrupalılardan daha adaletli olduğunu ve Batı’nın Osmanlı’ya önyargılı davrandığını düşünür. Adalet vs. gibi konularda sürekli tarihten atıf yapar.

İlk Tarihi Roman’ı ve Osmanlı Tarihi’ni kaleme alışından müellifin tarih ilmine meraklı olduğu anlaşılmaktadır. Namık Kemal Ruslara karşı ise o kadar anlayışlı bir yapıda değildir. Rusya’nın Karadeniz sahillerine inmesi durumunda Tuna sınırlarına dayanırız şeklinde açıklama yapar. İçinde bulunduğu durumu bildiğin için halka sürekli moral ve motivasyon aşılar, yani umut verir. Orduya güvenin tam olduğunu söyler. Hürriyet Kasidesinde devletin durumunu değerlendirir. Birlik ve beraberliğin önemine vurgu yapar. Halkı devletin bir parçası olarak görür. Medeni Eğitim kurumlarının açılması gerektiğini söyler. Siyaset yapma amacı yoktur. Rasyonel davranan birisidir. Modernleşmiş devletlerden kadın öğretmenler, şairler ve doktorlar çıktığından bahseder.

Kısacası Namık Kemal sorunları dile getiren eğitici bir rol üstlenmeye çalışmıştır. Ona göre Batılılaşmak Osmanlı’nın yeniden kalkınma yöntemidir. Bunu sadece bir yöntem olarak görmektedir.

Namık Kemal’in Tarih Anlayışı ve Yazdığı Osmanlı Tarihi

Sözünü ettiğimiz Vatan Şairi, Tanzimat Edebiyatı’nın önde gelen isimlerindendir. Tarih, biyografi, tiyatro, şiir, makale, deneme, roman türlerinde günümüzde hala okunabilecek ve içeriği gündeme göre yorumlanabilecek eserler bırakmıştır. Hürriyet Kasidesinin sahibi olan bu zat Osmanlı Tarihi’ni de kaleme almıştır. Eserini Rodos’ta yazmıştır tarihi ise 3 Ekim 1887 olarak bilinmektedir. Bu tarih ise tahmin edeceğiniz üzere Namık Kemal’in son senelerine tekabül eder. Büyük ihtimalle hastalığı ile mücadele sırasında kaleme almıştır. Bu konuda daha çok II. Meşrutiyet’ten sonra yayımladığı hamasi şiirleriyle tanınan Servet-i Fünun Devri şairi ve yazarı olan oğlu Ali Ekrem Bolayır, Babasının “Osmanlı Tarihi’ni bitirmeliyim, bu vatanıma borcumdur’’2 dediğini eserinde dile getirmiştir.

Burada büyük şair Namık Kemal’in ölüm döşeğindeyken bile hedeflerinden ve Türk Milletine olan hizmet aşkından vazgeçmediği gözlemlenebilmektedir. Namık Kemal, Osmanlı Tarih anlayışı bir hikâye gibi gözükse de muhteviyatında kadim bilgiler ve içerikler barındırdığını ve bu bilgilerin devletin devamlılığı hususunda oldukça mühim olduğunu düşünür. Devletin gelişip ilerlemesinde de tarih olgusunun öneminden bahseder. Devletlerin tarih bilmedikçe gelişmenin yollarını bilemeyeceğini ve geçmişin göz önünde tutulmaması dolayısıyla yapılan geleceğe dönük faaliyetlerin başarısızlıkla sonuçlanacağını söyler. Ayrıca gelişmek için tarih bilincinin sadece yönetim kademesinde değil halkta da olmasını arzular. Tüm bunları bir Milli Tarih Bilinci oluşturma çabası içerisinde yaptığı düşünmekteyiz.

Namık Kemal’in Gelibolu’daki mezarının günümüzdeki görünümü.
Namık Kemal’in Gelibolu’daki mezarının günümüzdeki görünümü.Myrat · CC BY-SA 4.0

Eserlerinde neden geri kaldığımızı sorgulamıştır.

“Biz ol nesl-i kerim-i düde-i Osmaniyanız kim

Muhammerdir ser-a-pa mayemiz hun-i şahadetten

Muhammerdir ser-a-pa mayemiz hun-i şahadetten

Biz ol âli-himem erbab-ı cidd ü içtihadız kim

Cihan-girane bir devlet çıkardık aşiretten’’

Namık Kemal’in bu beyitlerinde Osmanlıların bir aşiretten, dünyanın en güçlü devleti haline geldiğini, özellikle Osmanlı İmparatorluğunun en güçlü dönemlerine vurgu yaparak eski günlere olan özlemini hissettirmiştir. Hiçbir zaman devletin içinde bulunduğu duruma ümitsizlik ile bakmamıştır. Namık Kemal, küçük yaştan itibaren gerek dedesinin görevi nedeniyle farklı bölgelerde ikamet etmesi gerek görev aldığı yerler gerekse sürgün hayatı yaşadığı yerler nedeniyle pek çok yer görmüştür. Bu bölgelerdeki yerlerin kültürünü, sosyal yaşamını, eğitim düzeylerini analiz etmiş, devletin içinde bulunduğu durumu görüp eleştirmiştir. Sesini duyurmak için de daha çok gazete, dergi ve tiyatro gibi unsurları kullanmıştır. Hayatının son demine kadar bu uğurda çaba harcamıştır. Yalın ve coşkunsu bir dil ile Osmanlı kahramanlıklarını dile getirip milli duyguları canlandırmaya çalışmıştır. Bu mücadeleci tavrı ile belki kendi döneminde devleti kurtuluşa erdirememiştir. Ancak kendinden sonraki dönemi fazlasıyla etkilemiştir.

Kendisinden sonraki dönemi etkilediğini örneklendirecek olursak; Mustafa Kemal Atatürk daha Manastır İdadi eğitimini alırken Namık Kemal’in eserlerini okumuş kendisinden çok etkilenmiştir. Hatta Namık Kemal’in eserleri Millî Mücadele döneminde kendisine ışık olmuştur. Atatürk, Namık Kemal’in eserlerini okurken özellikle mısraların altını çizer, defalarca okur, birçoğunu da ezberlemiştir

Atatürk’ün öğrenim gördüğü Manastır Askerî İdadisi’nin günümüzdeki görünümü.
Atatürk’ün öğrenim gördüğü Manastır Askerî İdadisi’nin günümüzdeki görünümü.Veselov · CC BY-SA 4.0

Kaynakça

AYDOĞDU, Nergiz Yılmaz, KARA, İsmail, Namık Kemal Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri Bütün Makaleleri 1, Dergâh Yay, İstanbul, 2005.

İLHAN, Attila, Hangi Batı, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2002.

MARDİN, Şerif (2015) Türk Modernleşmesi, İletişim Yayınları, İstanbul

BOLAYIR, Ali Ekrem, (1992). Namık Kemal, İstanbul, MEB Yay

Dipnotlar

  1. Nergiz Yılmaz, AYDOĞDU, İsmail, KARA, Namık Kemal Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri Bütün Makaleleri 1, Dergâh Yay, İstanbul, 2005 ↩
  2. Ali Ekrem, BOLAYIR, Namık Kemal, İstanbul, MEB Yay, 1992. ↩
YAZI ÜZERİNE

Fikrini gerekçesiyle paylaş.

Yazıyı paylaş

Görüşler

0 yorum

Görüşler yükleniyor…

Yorum kimliğinSöze katılmak için bir kimlik seç

Üye hesabınla ya da sana ait bir gölge kimlikle katılabilirsin.

0/2000Topluluk kuralları geçerlidir.

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.