Fuad Köprülü’nün Tarih Anlayışı ve Eserleri
Fuad Köprülü’nün hayatını, tarih araştırmalarında benimsediği yöntemi ve eserlerini keşfedin; Türk tarihçiliğine katkılarını kaynaklarıyla birlikte inceleyin.

Fuad Köprülü (1890-1966)
Fuad Köprülü için modern zamanın ilk türkologudur. Türk edebiyatı ve Türk tarihine mühim katkıları olmuştur. Fuad Köprülü, l9l3'te İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi’nde başladığı akademik hayatını, İlahiyat Fakültesi’nde Türk Din Tarihi, daha sonra İstanbul Mülkiye ve Ankara Siyasal Bilgiler'de Siyasi Tarih, Türk Müesseseler Tarihi, Türkiye Tarihi derslerini vererek sürdürmüştür.1946'dan itibaren Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Orta zaman Türk Tarihi kürsüsünde profesördür. 1923-1929 yılları arasında Sanayi-i Nefise (Güzel Sanatlar Akademisi)' de Medeniyet Tarihi okutmuştur. Köprülü, genellikle metodolojik problemler üzerinde durmakta ve bu problemlerin hem tarih hem de edebiyat tarihi bakımından nasıl çözüleceğini ortaya koymaktadır.

Ziya Gökalp’le birlikte bir edebiyat dergisi yayımlamıştır. Ünlü olmasını sağlayan çalışması ise Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar adlı eseridir1. 1922 senesinde F. Babinger’in makalelerine müdahaleler yapmıştır. 1926 yılında ise Türk Edebiyatı Tarihi isimli eserini meydana getirmiştir. Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri Hakkında Bazı Mülahazalar makalesinde Batılı tarihçilerin iddia ettiği kadar fazla bir tesir olmadığı tezini işlemiştir. Benimsenen müesseselerin de doğrudan Bizans'tan Osmanlılara değil, Abbasiler aracılığı ile Ortadoğu geleneği şeklinde tesir ettiğini savunur. Müellifin ilim aleminde büyük yankı uyandıran diğer bir çalışması da 1934 yılında Sorbonne Üniversitesi’nde verdiği konferansları içeren ve ertesi yıl Paris'te Les Origines de L'empire Ottoman ismiyle basılan eseridir.

Köprülü burada Gibbons tarafından Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve Osmanlı hanedanının menşei hakkında bahsedilen nazariyeleri şiddetle tenkit etmiş ve kendi tezini delilleriyle ortaya koymuştur. Aynı konuyu tamamlayıcı mahiyette olmak üzere müellif, 1943'te Osmanlı İmparatorluğu’nun Etnik Menşei Meseleleri isimli makaleyi yayımlamıştır2.
Köprülü yalnız kendi çalışmalarıyla bir çığır aşmakla kalmamış, yetiştirdiği talebelerinin Türk tarihinin çeşitli sahadaki çalışmalarıyla bir ekol haline gelmiştir. Cumhuriyet dönemi tarihçiliğimizin belli başlı isimlerini gözden geçirdiğimizde, ilk safta Köprülü'nün asistan ve talebeleriyle yüz yüze geliriz. Şamanizm’in tarihçisi Abdülkadir İnan, Orta Asya'dan Anadolu'ya kadar her aşamada Türk göçebe kabile yaşantısının incelenmesine tüm ömrünü adayan Faruk Sümer, Orta Çağ mezhep ve tarikatlarımızı en iyi bilen Abdülbaki Gölpınarlı, dünya çapındaki halk bilimcimiz Pertev Naili Boratav, Selçuklu uzmanı Osman Turan, on altıncı yüzyıl buhranı üzerinde duran Mustafa Akdağ, nihayet en büyük Ottomanist Halil İnalcık bunlardan birkaçıdır3.

Fuad Köprülü muntazam bir tarih eğitimi almadığı halde Türkiye'de modern tarihçiliği kurma başarısını göstermiştir. Şüphesiz bu başarısının temelinde onun metodolojiye olan tutku derecesindeki hassasiyeti yatar. Köprülü’ye göre ilmin esası usuldür. Her ilim ancak kendisine mahsus olan ilmi usullerin kullanılmasıyla teşekkül edebilir. İşte bu anlayış Batılı anlamdaki metodolojik yaklaşımın ta kendisidir. Şüphesiz Köprülü’nün ilim anlayışındaki bu sağlam perspektifi onun tahlil ve terkip kudretine de yansımıştır. Öyle ki Osman Turan'a göre onun tenkidine karşı ya susulmuş veya cevaplar zayıf kalmıştır. Tenkit ve münakaşalarında daima ilmi hakimiyeti muhafaza etmiş ve hiçbir zaman mağlup olmamıştır.
Görüşleri ve tezleri daha sonra ana hatları ile teyit edilmiştir. İyi araştırmadığı meselelere temas ederken, ilmi ölçü ve ihtiyatta çok dikkatli davranması da muvaffakiyetleri arasındadır.
Fuad Köprülü ve Tarih Anlayışı
Cevdet Paşa ile başlayan tarihçilik Köprülünün nazariyeleri ile zaman içerisinde gelişim göstermiştir. Köprülü sayesinde Türkiye’de modern tarihçiliğe geçiş çok daha kolaylaşmıştır. Köprülü, tarih yazımında sadece hanedanların kullanılmasını ve onların siyasi hayatının anlatılmasını doğru bulmamıştır. Padişahların ve devlet adamlarının zaferi ile konu sınırlandırılmamalıdır. Tarih yazımının içerisinde dil, din, edebiyat ve coğrafya olması gerektiğini, halk ve hayatını, ziraatın, ticaretin ve sanayi faaliyetlerinin de konu içerisine duhul etmesini istemiştir. Ona göre tarihin konusu toplum ve onun ürettiği değerler olmalıdır. Köprülü’nün ilmi faaliyetine baktığımızda, arşiv vesikalarından ziyade menakıbnameler, şair tezkireleri ve divanları esas aldığını görürüz.


Günümüz Türk tarihçiliği ise Ahmet Yaşar Ocak’ın ifadesiyle, Köprülü’nün açtığı bu yolu takip etmek yerine, resmi vesikalara dayanan, devlet merkezli tarih çerçevesine saplanıp kalmıştır. Köprülü diğer bir yandan tek başına olan ve istisnai olayların bir tarih meydana getiremeyeceğini söyler. Köprülü diğer bir yandan da eski tarihçileri her şeyi uhrevi bir tesadüfe bağlamakla suçlar. Meşrutiyetin ilanından sonra memlekette tarih merakının son derece uyandığına işaret eden Köprülü, buna rağmen milli tarihimize ait şahsi hiçbir eser olmamasına hayret etmekte, bunu da memlekette tarihçi ve ilim yokluğuna bağlamaktadır4. Köprülü özünde var olan modern ve ilmi tarih anlayışının olgunluk dönemlerinde Annales5 ekolünün tesiriyle daha da sistematik hale getirmeye muvaffak olmuştur.
Köprülü’nün ilgi alanı çok geniş olmasına rağmen onun nazarında “tarihçiler yalnız orta çağla uğraşanlardır. İlkçağ arkeolojidir. Yeniçağ gazete koleksiyonu karıştırmaktır. Orta Çağ ise yazılı vesikaları arşivde araştırmak kütüphanelerde vakanüvislerin ağdalı dille yazdıkları eserleri okuyup anlamaktır. Müverrih yalnız Orta Çağ inceleyenler arasından çıkar6.Osmanlı Devleti’nin kuruluşu meselesi onun tarihçiliğinde önemli bir bahis teşkil eder. Fuad Köprülü’nün genel sistematiği açısından bakıldığında buna pek şaşmamak gerekir. Çünkü inkişaf devri, Batılı tarihçiler üzerinde en fazla spekülasyon yaptıkları, Türk tarihçilerinin ise efsane ve rivayetlerin arasında boğulduklarından hakikatlere bir türlü ulaşamadıkları bir saha özelliği taşımaktadır. Onun tarih inşasında Orta Asya Türk tarihi, Horasan’daki Türk varlığı, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devleti bir bütünün parçalarını teşkil eder.

Bir coğrafyada hanedanın değişmesi ile o coğrafya sakinlerinin kültür ve medeniyeti bir anda değişemez. Kuruluş meselesini de o, işte bu sağlam temele dayanarak tahlil etmiştir. Fuad Köprülü’yü ön plana çıkan bir diğer özelliği ise dini ve tasavvufi yönleri araştırmış olmasıdır. Türkiye’de bulunan İslam mezheplerinin ve uygulamalarının temellerini araştırmıştır. Ayrıca tasavvufun Türk toplumuna nasıl bir etkisi olduğu konusunda çalışmalar yapmıştır. Bu konudaki şaheseri Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar kitabıdır. Bu eser, Ahmet Yaşar Ocak’a göre, “bir bütün olarak Osmanlı dönemi de dahil Türk sûfiliğinin ilk sentetik genel tarih tecrübesi sayılabilir. Kitaba bu hüviyetini veren, en az metinleri kadar vazgeçilmez olan uzun dipnotlarıdır.
Bu dipnotlar kaynaklar hakkında tenkitli bilgilerin yanında pek çok önemli meseleyi gündeme getirir, tahlile tabi tutar ve tartışır. Müellif, yazdığı monografilerle de Türk medeniyetinin, tarihin derinliklerinde kalmış şahsiyetlerini ilim aleminin dikkatine sunmuştur. Bilhassa saz şairleri serisi bu alandaki büyük bir boşluğu doldurmaya muvaffak olmuştur.
Kaynakça
ŞAPOLYO, Enver "Hocam Fuad Köprülü", Türk Kültürü, sayı 47, (1966). S.98.
KÖPRÜLÜ, Fuad "Bizde Tarih ve Müverrihler Hakkında" Bilgi Mecmuası, cilt l. 1913, s. 186-187.
BERKAY, Halil, Cumhuriyet İdeolojisi ve Fuad Köprülü, İstanbul. 1983, s 91.
Belleten, VII. (1943), 219-313.
İNALCIK, Halil "Türk İlmi ve M. Fuad Köprülü", Türk Kültürü, sayı 65, (1968), s 291.
Dipnotlar
- Halil İnalcık, "Türk İlmi ve M. Fuad Köprülü", Türk Kültürü, sayı 65, (1968), s 291. ↩
- Belleten, VII. (1943), 219-313. ↩
- Halil Berkay, Cumhuriyet İdeolojisi ve Fuad Köprülü, İstanbul. 1983, s 91. ↩
- Fuad Köprülü, "Bizde Tarih ve Müverrihler Hakkında" Bilgi Mecmuası, cilt l. 1913, s. 186-187. ↩
- Annales Okulu, akademik Fransız dergisi Annales d’histoire économique et sociale’ de dile getirilen tarih yazıcılığı ekolüdür. Annales Okulu ismini tarih bilimine toplum bilimleri yöntemlerini uygulaması ile duyurmuştur. ↩
- Enver Behnan Şapolyo, "Hocam Fuad Köprülü", Türk Kültürü, sayı 47, (1966). S.98 ↩

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.
Görüşler
0 yorumGörüşler yükleniyor…