Millî Mücadele’de Türk İngiliz İlişkileri ve Lozan
Millî Mücadele’de Türk İngiliz ilişkilerini, İngiliz Muhipleri Cemiyetini ve Lozan görüşmelerinin aşamalarını antlaşmanın hükümleriyle birlikte inceleyin.

Giriş
Osmanlı Devleti ile İngiltere arasındaki iktisadi, ekonomik, siyasal ilişkiler 16.yüzyılın ikinci yarısına dayanmaktadır. 17.yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti Avrupa’nın sosyal ve ekonomik durumu karşısında epey geriye düşmüş ve büyük devletler arasında bir denge politikası unsuru olmuştur. Bu denge politikası Osmanlı Devleti’nin ömrünü uzatmıştır.1878 sonrası İngiltere’nin desteğini yitiren Osmanlı Devleti Almanya’ya yaklaşmaya başlamıştır.1911’de Trablusgarp’ta, 1912-1913 yıllarında Balkanlarda savaş vermiş olan Osmanlı Devleti ardından dört sene sürecek olan I. Dünya Savaşı’na katılmış, karşı blokta bulunması hasebiyle İngiltere ile, Mısır, Mezopotamya ve Çanakkale Cephelerinde savaşmıştır. I. Dünya Savaşı yıllarını atlatan Osmanlı Devleti kendi tam bağımsızlığını kazanmaya ant içmiş Mustafa Kemal ile birlikte işgalcileri yurttan atma planları ve ülkeyi kurtarma projeleri oluşturma sürecine girmiştir. 19 Mayıs 1919’da Atatürk’ün Samsun’a çıkışı ile başlayan Millî Mücadele Dönemi 29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı ile tamamlanmıştır I. Dünya Savaşı’nın ardından Anadolu’yu işgaller çoğalmış ve bazı toprak paylaşımları yapılmıştır. Britanya Devleti, Musul ve çevresini (Irak) işgal etmiş ayrıca Batum, Çanakkale Boğazı, İstanbul, Afyon, Eskişehir, İzmit, Samsun ve Merzifon’da asker bulundurmuştur.
Genel Durum ve Münasebetler: Türkiye’deki İngiliz istihbarat mensupları milli mücadelecileri başından beri takip ediyordu. Mustafa Kemal’in milli mücadeleyi teşkilatlandırmasıyla ilgili ilk rapor, Albay Hurst tarafından 6 Haziran 1919’da gönderildi ancak Dışişleri Bakanlığı tarafından pek umursanmadı. İngilizler milli mücadelecilerin Yunanistan karşısında pek bir mukavemet gösteremeyeceğini düşünüyor ve bu insanları bir avuç çapulcu gibi görüyorlardı. Aynı zamanda İngilizler milli mücadelecileri İttihat ve Terakki’den dolayı milli mücadelecileri Alman yanlısı gibi görüyordu. Bu ve buna benzer birçok sebeple İngiltere 1921 yılına kadar olaylar karşısında çok bir ilgi göstermemişti, Kazım Karabekir Paşa ile görüşmeye gelenler olmuş fakat herhangi bir sonuç çıkmamıştır.
1919 Aralık ayında İngiltere ile Fransa İstanbul ve Boğazların uluslararası bir statüye kavuşturulması ve Doğu Anadolu’da Ermenistan ve Kürdistan’ın teşkili konusunda anlaşmışlardı.12 Şubat 1920 tarihinde toplanan Londra Konferansı’nda İstanbul’un Türklere bırakılması kabul edildi. Ayrıca bu konferansta İzmir ve Trakya’nın Yunanistan’a bırakılması, Boğazların uluslararası kontrolü, Erzurum’u da içeren Ermenistan teşkili muhtemel bağımsız Kürdistan’ın tanınması da kabul edildi. Son olarak da Türklere barış planını kabul ettirmek doğrultusunda İstanbul’un geçici olarak işgaline karar verildi. İngiliz baskısını reddeden Salih Paşa yerine geçen Damat Ferit, milli mücadele aleyhine fetva yayınlayarak Anadolu hareketini bitirmeyi arzu etti. Osmanlı yetkilileri Londra ve San Remo konferanslarında hazırlanan barış antlaşmasını Fransa’nın Sevr1 şehrinde 10 Ağustos 1920 tarihinde imzalamak zorunda kaldı. Ancak bu anlaşmayı milli mücadeleciler hiçbir zaman kabul etmedi.

İngiliz Muhipleri Cemiyeti
Manda ve himaye taraftarlarının savundukları önemli bir görüş vardı o da İngilizler ile Türkler arasında yıllardan beri gelen iyi ilişkileri tekrar canlandırmanın ve İngiliz himayesinde yönetilen bir Osmanlı Devleti’nin ikbalinin daha iyi olacağı düşüncesidir. İngilizler, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin kurulması görevini Papaz Frew’e verdiler. Frew bu cemiyet için yanında bulunacak Türk yandaşlar aramaya koyuldu. Çıkardığı Yeni İstanbul gazetesine İngiliz himayesinin kabul edilmesi yönünde fikirler beyan etmekte olan Sait Molla, İngilizler lehinde faaliyet geliştirecek olan bu cemiyetin kurucularından birisi oldu. Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışından bir gün sonra (20 Mayıs 1919) bu cemiyet İstanbul’da kurulmuştur.
Cemiyet İngilizlerden büyük maddi ve manevi yardımlar görmüştür. Halka yüklü miktar paralar dağıtıp kendi yanlarına birçok vatandaş çekebilmişlerdir. Cemiyetin idarecileri özellikle dini motiflerle süslü konuşmalarında halkın dini duygularını istismar ediyor ve cemiyeti adeta bir hayır kuruluşu gibi göstermek isteniyordu2. Siyasi faaliyetlerini genellikle İstanbul’da sürdüren cemiyet Padişah ve hükümetle iyi ilişkiler kurmaya büyük önem vererek onların gücünden ve yetkisinden istifade etmeye çalışmıştır hatta Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin kapatılmasını isteyecek kadar ileri gitmişlerdir. Bu İngiliz himaye sever cemiyetin arzuladığı bir diğer konu ise İngiliz kültürünü vatandaşlara empoze edebilmekti. Bu istekleri doğrultusunda İstanbul’da İngilizce eğitim veren bir okul açtılar.
İngiliz Muhipleri Cemiyeti bir yandan da casusluk faaliyetlerini yürütmekteydi. Bu çerçevede bir ara İstanbul’da Millî Mücadele taraftarlarınca kurulmuş olan Felah Grubunun özünü teşkil eden Hamza Grubunun şifrelerini ele geçirerek yapılmak istenen işlerin önüne geçmeyi planlamışlardır. Başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere Ankara’da önemli kişilere suikast planları yapmışlar Rum ve Ermenileri Millî Mücadeleye karşı kışkırtmaktan hiçbir zaman çekinmemişlerdir. Türk Düşmanlarının Türklüğü yok etmek hedeflerine hizmet etmek noktasında yoğun bir çaba harcamışlardır. Yunanla işbirliği yapmaktan çekinmeyen bu cemiyet vatana ve millete büyük zararlar vermiştir. İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Millî Mücadeleye karşı Damat Ferit ve İngilizlerce desteklenen Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti gibi bazı sivil toplum kuruluşlarıyla da yakın ilişkiler içerisindedir.3 İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Millî Mücadelenin güçlendiği ölçüde zayıflamaya ve etkisini kaybetmeye başlamıştır.
Bu süreç çok geçmeden cemiyet içerisinde bulunan vatan hainleri bunun sebebi aramaya ve birbirine düşmeye başlamıştır. Yıkılma dönemine giren İngiliz Muhipleri Cemiyeti 6 Ekim 1921 yılında yapılan son kongresinden itibaren bir türlü eski günlerine geri dönememiştir. Cemiyet Millî Mücadele kazanıldıktan sonra İstiklal Mahkemeleri tarafından Türk İnkılâbının düşmanı ilan edilmiştir.4 Üyeleri çeşitli şekillerde cezalandırılmış ve birçoğu TBMM Hükümeti tarafından sürgüne yollanmıştır. Bu Cemiyetin belli başlı üyelerini şöyle sayabiliriz:
İngiliz Rahip Robert Frew, Kâmil Paşazade Şevket Bey, Sait Molla (Adalet Bakanlığı Müsteşarı), Mustafa Sabri Efendi (Şeyhülislam), Dahiliye Nazırı Ali Kemal, Filozof ve şair Rıza Tevfik, Sultan Vahdeddin, Sadrazam Damat Ferit Paşa, Gümülcineli İsmail.

Lozan Barış Antlaşması
Lozan Antlaşması, Birinci Dünya Savaşı’nı bitiren diğer antlaşmaların aksine halen geçerliliğini korumaktadır. Bu durum, onun tek taraflı bir dayatmayla değil uzun süren müzakereler sonucunda ortaya çıkan bir uzlaşmayla imzalanmasından kaynaklanmaktadır. Anlaşmanın tarafları masaya otururken arzuladığı sonuçlara tam olarak ulaşamasa da uzlaşmayı kabul etmiş ve imzalarının arkasında durmuşlardır. İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin bir barış ülkesi olarak kalmasında bu antlaşmanın büyük önemi vardır. Lozan ülkemizde de çok tartışılmış ve temeli olmayan günlük politikalara alet edilmiştir ve şahıslar kendi fikir dünyalarına göre Lozan için hezimet veya zafer demişlerdir. Lozan Antlaşması her kim ne derse desin Türkiye Cumhuriyeti’nin en temel yapıtaşlarından birisidir.
Hatta gerçeğe aykırı bir şekilde antlaşmanın gizli maddeleri olduğu, bu gizli maddelerin Türkiye’nin elini kolunu bağladığı; anlaşmanın, yüzüncü yılı olan 2023’te sona ereceği ve böylece Türkiye’nin zincirlerinden kurtulacağı gibi “şehir efsaneleri” dolaşıma sokulmuştur. Özellikle sosyal medyada çığ gibi büyüyen bu iddialarda Lozan’ın Türkiye açısından kazanımları değil, uzlaşma amacıyla verilen/verilmek zorunda kalınan tavizler öne çıkarılmaktadır. Oysa tüm tarihi olay ve olgularda olduğu gibi Lozan Antlaşması’nı değerlendirirken de dönemin koşullarını göz önünde bulundurmak esas olmalı, anlaşma bir bütün olarak ele alınmalıdır.
Lozan’a Gidecek Heyet ve Yetkileri
Mudanya Ateşkes Antlaşması sonrasında Ankara’daki gündemin üst sıralarında barış görüşmelerine gönderilecek heyetin seçimi yer alıyordu. Genel eğilim Vekiller Heyeti Reisi Rauf Bey, Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey ve Sıhhiye Vekili Rıza Nur Bey’in Türkiye’yi temsil edeceği yönündeydi. Rauf Bey Mondros Mütarekesi’ndeki hatalarını barış görüşmelerinde telafi etmeyi düşünüyor, bu amaçla heyetin başında yer almak istiyordu. Ancak Mustafa Kemal Paşa, Murahhas Heyeti başkanlığı için Mondros’ta iyi bir sınav verememiş olan Rauf Bey’i değil İsmet Paşa’yı uygun görüyordu. Bunun için de öncelikle İsmet Paşa’nın Hariciye Vekili olması gerekiyordu. Mustafa Kemal Paşa’nın ricasıyla istifa eden Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey’in yerine meclis tarafından 26 Ekim 1922’de İsmet Paşa seçildi5.Başdelege olarak görevlendirilen İsmet Paşa’nın14 yanında delege olarak Sıhhiye Vekili-Sinop Milletvekili Dr.

Rıza Nur ile Trabzon Milletvekili Hasan (Saka) Bey görev yapacaktı. Ayrıca yine meclis tarafından dört danışman-milletvekili seçilmişti. Bunlar Manisa Milletvekili Celal (Bayar), Diyarbakır Milletvekili Zülfü (Tigrel), Adana Milletvekili Zekai (Apaydın) ve Burdur Milletvekili Veli (Saltıkdil) beylerdir.15 Meclis tarafından seçilen bu kişilerin dışında hükümet tarafından belirlenen uzman ve gazetecilerle Lozan’a gidecek heyete son şekli veriliyordu. Hükümet tarafından görevlendirilen uzmanlar arasında Münir (Ertegün), Tahir (Taner), Yusuf Hikmet (Bayur), Şükrü (Kaya), Cavit16 beyler ile Hayım Naum da yer almıştı. Ruşen Eşref (Ünaydın) ile Yahya Kemal (Beyatlı) beyler basın müşaviri olarak görevlendirilmişlerdi. Ali Fuat (Türkgeldi) ile Dr.

Nihat Reşat (Belger) kâtipler arasındaydı.
Lozan Konferansının Başlangıç Aşaması
Lozan Konferansı 20 Kasım 1922 günü İsviçre’nin Lozan (Lausanne)kentindeki Mont Benon Gazinosu’nun salonunda yapılan törenle açıldı. Türk delegasyonu önceden planlandığı gibi Bulgaristan, Romanya ve Sırbistan delegeleriyle değil İngiliz, Fransız ve İtalyan delegeleriyle aynı masaya oturmuştu6.Lozan Konferansı’nın bir tarafında Türkiye diğer tarafında İngiltere, Fransa, İtalya, Yunanistan, Japonya, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı vardı. Sovyet Rusya, Boğazlar konusundaki görüşmelere katılmak üzere konferansa katılmıştı. ABD, aktif olarak değil gözlemci olarak bulunuyordu. Bulgaristan, Belçika ve Portekiz de temsilcileriyle Lozan’daydı.7 Konferans yalnızca Türkiye ile Yunanistan arasındaki sorunları halletmek üzere toplanmamıştı. Aynı zamanda İtilaf Devletleri’yle Türkiye arasında I.

Dünya Savaşı’nı sonuçlandıracak anlaşma da burada hazırlanacaktı.8 Bu hiç de söylenmesi kadar kolay olan bir iş değildi. Çünkü masaya yatırılan bazı konular (kapitülasyonlar, azınlıklar, boğazlar vb.) son üç dört yılla sınırlı değildi. Yüzyılların hesabı görülüyordu. 21 Kasım 1922 günü Lord Curzon’un geçici başkanlığında ilk toplantı yapıldı. Konferansın başından itibaren özellikle Lord Curzon Türkiye’yi “Yunanistan’ı yenen ama müttefikleri yenmemiş”, “Birinci Dünya Savaşı’nı kaybetmiş bir ülke” olarak görme eğilimindeydi. Aralık 1922 başlarında hâlâ uzlaşmaya yönelik adımlar atılabilmiş değildi. Aksine görüşmeler günden güne çetrefilleşiyor, bir sağırlar diyaloğu yaşanıyordu. Lord Curzon, Musul ve boğazlar konularında görüşmeleri istediği noktaya getirebilmek için boğazlar konusunda Türklerle Ruslar arasında bir çatlak oluşturmayı başarmış; Türkiye’yi Rus dostluğuyla, kalıcı barış arasında bir tercih yapmak zorunda bırakmıştı.
Sonunda Türkiye’nin Misak-ı Millîden çok uzak olmayan İngiliz tezini kabullenmesi Türk ve Rus heyetleri arasında soğuk rüzgârlar estirdi.40 Hatta Sovyet delegesi Çiçerin ikili görüşmeleri sırasında İsmet Paşa’yı, Damat Ferit Paşa’nın politikasını izlemekle suçladı. İsmet Paşa’nın yeniden bir savaş çıkması halinde Sovyet Rusya’nın Türkiye’yi desteklemeye hazır olup olmadığı sorusuna karşılık Çiçerin’in kaçamak cevaplar vermesi üzerine, İsmet Paşa Türkiye’nin barışa ulaşmak için bu konuda uzlaşmaya ihtiyaç duyduğunu, görüşmeleri boğazlar yüzünden kesmeyeceğini ve boğazların güvenliği için Türk-Sovyet dostluğunun sürmesi gerektiğini açıkladı.9 Boğazlar konusunun prensipte İngiltere’nin lehine çözülmesinden sonra, İngiltere için öncelikli sorun olarak Musul Meselesi kalmıştı.
İsmet Paşa İngilizler’in bu konuyu ileride karşılıklı görüşmelerle halletmeye razı olduklarını, aksi takdirde konferansı tıkayacaklarını ve diğer sorunların çözülmesini engelleyeceklerini anlamakta gecikmedi. Dokuz hafta süren konferans 27 Ocak 1923’te resmi çalışmalarını tamamladı. Trakya sınırı, adli kapitülasyonlar, iktisadi-mali konular ve Musul Meselesi çözülemeyen başlıca konulardı. Nitekim Curzon’un beklediği gibi Musul konusundaki öneriyi kabul eden İsmet Paşa, Türkiye’yi bağımlı duruma düşüreceği gerekçesiyle adli ve iktisadi hükümleri reddetti. Lozan Konferansının böylece başlangıç aşaması son bulmuş Ara Döneme girilmiş ve bir süre sonra konferansın ikinci aşaması başlamıştır.
Lozan Konferansının İkinci Aşaması
23 Nisan 1923’te taraflar yeniden masaya oturduklarında, müttefikler yeni yüzlerle temsil ediliyordu. İngiltere Lord Curzon’un yerine Sir Horace Rumbold’u, Fransa Bompard’ın yerine General Pellé’yi, İtalya ise Garroni’nin yerine Montagna’yı görevlendirmişti. 24 Temmuz’a kadar süren görüşmelerde taraflar karşılıklı tavizler vererek, arta kalan sorunları halletmeyi başardılar.
Antlaşmanın Hükümleri
24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması’nın temel metni beş bölüm ve 143 maddeden oluşmuştur. Toplam 17 sözleşme, protokol ve bildiri ile çeşitli mektuplar bu temel metne eklenmiştir.

Suriye Sınırı: Fransızlarla imzalanan 1921 Ankara Antlaşması esas alındı. Bölgedeki Türk varlığı ve Türk kültürünün korunması şartıyla Hatay’ın Türkiye sınırları dışında kalması devam etti. Dönemin siyasi koşullarına bağlı olarak Hatay’ın anavatana katılması ise 1939 yılında gerçekleşti.
Irak Sınırı-Musul Sorunu: Bu sınır Lozan’da çözülememiş, çözümü Lozan Antlaşması’nın onaylanmasından sonraki dokuz ay içerisinde gerçekleştirilecek olan Türk-İngiliz ikili görüşmelerine bırakılmıştır. Bu süre içerisinde anlaşma sağlanamazsa konunun Milletler Cemiyeti’ne götürülmesi öngörülmüştür.

Batı Sınırı: Meriç nehri Türkiye ile Yunanistan arasında sınır kabul edilmiştir. Adalar: Birinci Balkan Savaşı’nda elden çıkmış olan Ege Adaları’nın Yunanistan’a, Trablusgarp Savaşı sırasında İtalya tarafından işgal edilen ve sonradan da geçici olarak İtalya’ya bırakılmış olan Rodos ve 12 adanın İtalya’ya ait olduğu kabul edildi. Ayrıca 1878’den beri önce kiralama ardından da ilhak yoluyla Kıbrıs’ı ele geçirmiş olan İngiltere’nin, bu ada üzerindeki egemenliği tanındı.

Çanakkale Boğazı’nın güvenliği için Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye’ye veriliyordu. Yunanistan Ege adalarını silahtan arındıracaktı.
İstanbul Gökçeada ve Bozcaada’da yaşayan Rumlar ile Batı Trakya’da yaşayan Türkler hariç iki ülkede yaşayan Türklerle Rumlar karşılıklı olarak yer değiştirecekti.10
Kapitülasyonlar: Türkiye’nin tezlerine uygun olarak kaldırılmıştır.
Borçlar: Duyûn-u Umumiye kaldırılmıştır.
Boğazlar: Anlaşma esas metnine ek olarak imzalanan “Lozan Boğazlar Sözleşmesi” ile düzenlenmiştir. Buna göre boğazlar, başkanı Türk olan Uluslararası Boğazlar Komisyonu’nun gözetiminde olmak kaydıyla uluslararası ticarete açıldı. Ticaret gemilerine savaşta ve barışta geçiş serbestisi tanınırken savaş gemilerinin geçişi konusunda özel düzenlemeler yapıldı.
İtilaf Devletleri’nin Çekilmesi: Antlaşmanın 23 Ağustos 1923 tarihinde TBMM’de onaylanmasını izleyen altı hafta içerisinde, imzalanan protokole bağlı olarak İtilaf devletleri Türk topraklarından çekilmişlerdir.
Savaş Tazminatları: Yunanistan, Anadolu’da yaptığı tahribatın karşılığı olarak Meriç nehrinin batısındaki Karaağaç’ı Türkiye’ye bırakmıştır.
Yabancı Okullar: Türkiye, ülke içerisindeki yabancı okulların kendi gözetim ve denetimine bağlanması bazı derslerin Türk öğretmenler tarafından okutulması şartıyla yabancı okulların Türkiye’de eğitim verebilmesini kabul etmiştir. Ermeni Yurdu Meselesi: Türk tezine uygun olarak, Ermenilere herhangi bir toprak verilmesi söz konusu olmamıştır.
Ortodoks Patrikhanesi Meselesi: Türkiye, Milli Mücadele dönemindeki zararlı faaliyetlerinden ötürü İstanbul’daki Fener Rum Patrikhanesi’nin yurt dışına çıkarılmasını istemiş, ancak siyasetle uğraşmaması koşuluyla İstanbul’da kalması kararlaştırılmıştır.
Kaynakça
Arı, Kemal, Büyük Mübadele- Türkiye’ye Zorunlu Göç (1923-1925), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 3. Baskı, İstanbul 2003.
Atatürk, Kemal, Nutuk (1919-1927), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 1989
Ateş, Toktamış, “Lozan Beklentileri”, Türkler, XVI, Editörler: Hasan Celâl Güzel- Kemal Çiçek- Salim Konca, ss. 319-323.
Aydemir, Şevket Süreyya, İkinci Adam, I, Remzi Yayınları, 5. baskı., İstanbul 1980
Demirci, Sevtap, Belgelerle Lozan, Çeviren: Mehmet Moralı, Alfa Yayınları, 1. baskı, İstanbul 2011.
İnönü, İsmet, Hatıralar, Yayıma Hazırlayan: Sabahattin Selek, Bilgi Yayınları, 3. baskı, Ankara 2009.
Sonyel, Selahi R., “Lozan’da Türk Diplomasisi”, Belleten, Cilt 38, Sayı 49, Ocak 1974, ss. 41-116.
Erhan, Çağrı, “Lozan’ın Genel Çerçevesi”, 80. Yılında 2003 Penceresinden Lozan Sempozyumu (6 Ekim 2003)- Bildiriler, TTK Yayınları, Ankara, 2005, ss. 11-16.
Kasalak, Kadir Millî Mücadele de Manda ve Himaye Meselesi, Gnkur. ATASE Başkanlığı Yayınları, Ankara 1993.
Millî Mücadeleye Karşı Bir Cemiyet, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Atatürk Araştırma Merkezi
Gür, Ebru, Lozan Konferansı’nın Türk Basınına Yansımaları, Fırat Üniversitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü-Tarih Anabilim Dalı Yayımlamamış Yüksek Lisans Tezi, Elazığ, 2006.
Dipnotlar
- Sevr, Île-de-France Bölgesi, Hauts-de-Seine İli, Boulogne-Billancourt Arrondissement'da bulunan komündür. Fransa'nın başkenti Paris'in 9,9 km güneybatısında bir semt. ↩
- Kadir Kasalak, Millî Mücadele de Manda ve Himaye Meselesi, Gnkur. ATASE Başkanlığı Yayınları, Ankara 1993. ↩
- Bkz: Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk. ↩
- Bkz: Millî Mücadeleye Karşı Bir Cemiyet, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Atatürk Araştırma Merkezi ↩
- Toktamış Ateş, “Lozan Beklentileri”, Türkler, XVI, Editörler: Hasan Celâl Güzel- Kemal Çiçek- Salim Konca, s. 319 ↩
- Sevtap Demirci, Belgelerle Lozan, Çeviren: Mehmet Moralı, Alfa Yayınları,1. baskı, İstanbul 2011., s. 53-54. ↩
- Çağrı Erhan, “Lozan’ın Genel Çerçevesi”, 80. Yılında 2003 Penceresinden Lozan Sempozyumu (6 Ekim 2003)- Bildiriler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, s. 13. ↩
- Ebru Gür, Lozan Konferansı’nın Türk Basınına Yansımaları, Fırat Üniversitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü-Tarih Anabilim Dalı Yayımlamamış Yüksek Lisans Tezi, Elâzığ,2006, s. 23-26. ↩
- İsmet İnönü, Hatıralar, Yayıma Hazırlayan: Sabahattin Selek, Bilgi Yayınları, 3. baskı, Ankara 2009, s.347 ↩
- Nüfus mübadelesi için bkz. Kemal Arı, Büyük Mübadele- Türkiye’ye Zorunlu Göç (1923-1925), Tarih Vakfı Yurt Yayınları,3. Baskı, İstanbul 2003 ↩

NOVASOFYA yazıları kalıcı ve erişilebilir biçimde korunur.
Görüşler
0 yorumGörüşler yükleniyor…